දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ කොමසාරිස් සුදත් ගුණතිලක, නියෝජ්‍ය කොමසාරිස් ජනරාල් කීර්ති නාපාන හා ජ්‍යෙෂ්ඨ කොමසාරිස් එම්.ඒ. ප්‍රියංක මහතා දෙරණ බිග්ෆොකස් වැඩසටහනට පැමිණ ආදායම් බදු හා එම වාර්තා සම්බන්ධ පැහැදිලි කිරීමක් කර තිබේ.
මෙම සංවාදය ඇසුරෙන් සකස් කළ දේශීය ආදායම් බදු සහ බදු වාර්තා ඉදිරිපත් කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු පහතින් දැක්වේ.ප්‍රශ්නය: මේ වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ කොපමණ පිරිසක් ආදායම් බදු ගෙවීම සඳහා ලියාපදිංචි වී සිටිනවාද?
පිළිතුර: මේ වන විට ලක්ෂ 16කට අධික බදු ගෙවන්නන් සංඛ්‍යාවක් ලියාපදිංචි වී සිටී. 2022 වසරේදී මෙම අගය ලක්ෂ 4ක් පමණක් වූ අතර, ඉන් අනතුරුව සීඝ්‍ර වර්ධනයක් සිදුවී ඇත. මෙයින් ලක්ෂ 13කට වැඩි පිරිසක් තනි පුද්ගල ආදායම් බදු ගෙවන්නන් වන අතර, සමාගම් බදු ගෙවන්නන් 1,25,000ක් පමණ වේ.
ප්‍රශ්නය: ආදායම් බදු වාර්තාව ඉදිරිපත් කළ යුතු අවසන් දිනය කවදාද?
පිළිතුර: බදු ගෙවිය යුතු සහ ලියාපදිංචි වී ඇති සෑම පුද්ගලයෙකුම සෑම වසරකම නොවැම්බර් 30 වන දිනට පෙර තමන්ගේ වාර්ෂික ආදායම් බදු වාර්තාව දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට ඉදිරිපත් කළ යුතුය. අවසන් මොහොතේ ඇතිවන තදබදය මඟහරවා ගැනීම සඳහා මාස 6කට පෙර සිටම පද්ධතිය යාවත්කාලීන කර ඇත.
ප්‍රශ්නය: බදු ගෙවිය යුතු සියලු දෙනාම මේ වන විට දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් හඳුනාගෙන තිබෙනවාද?
පිළිතුර: නැත. අවිධිමත් ආර්ථිකයක් (Cash/Shadow economy) පවතින බැවින් සියලු දෙනාම තවමත් හඳුනාගෙන නොමැත. නමුත් දෛනිකව පුද්ගලයින් 1,000ක් පමණ අලුතින් බදු සඳහා ලියාපදිංචි කිරීම සිදුවේ. අවුරුදු 18ට වැඩි ජනගහනයෙන් 10% - 20% අතර ප්‍රමාණයක් ලියාපදිංචි කිරීම දෙපාර්තමේන්තුවේ මූලික ඉලක්කයයි.
ප්‍රශ්නය: TIN අංකයක් ගත් පමණින් සෑම පුද්ගලයෙකුම බදු ගෙවිය යුතුද?
පිළිතුර: නැත. TIN (Taxpayer Identification Number) යනු බදු ගෙවන්නා හඳුනාගැනීමේ අංකයකි. යම් පුද්ගලයෙකු බදු ගෙවිය යුතු වන්නේ අදාළ තක්සේරු වර්ෂය තුළ ඔහුගේ/ඇයගේ ආදායම බදු නිදහස් සීමාව (2025/26 සඳහා වාර්ෂිකව රුපියල් ලක්ෂ 18) ඉක්මවා යන්නේ නම් පමණි.
ප්‍රශ්නය: ආදායම බදු සීමාවට (ලක්ෂ 18ට) වඩා අඩු වුවත් බදු වාර්තා ඉදිරිපත් කළ යුතුද?
පිළිතුර: ඔව්. යම් පුද්ගලයෙකු මීට පෙර ආදායම් බදු සඳහා ලියාපදිංචි වී (Tax Type Registration) බදු ලිපිගොනුවක් විවෘත කර ඇත්නම්, වත්මන් ආදායම බදු සීමාවට වඩා අඩු වුවද වාර්ෂික බදු වාර්තාව අනිවාර්යයෙන්ම ඉදිරිපත් කළ යුතුය. මෙය රටේ ආර්ථික දත්ත වර්ගීකරණයට මෙන්ම, අදාළ පුද්ගලයාට බැංකු ණය වැනි මූල්‍ය කටයුතු වලදී තම ආදායම තහවුරු කිරීමටද වැදගත් වේ.
ප්‍රශ්නය: ආදායම් බදු වාර්තාවක් සකස් කිරීමේදී ප්‍රධාන වශයෙන් සැලකිය යුතු ආදායම් ප්‍රභවයන් මොනවාද?
පිළිතුර: දේශීය ආදායම් පනතට අනුව ආදායම් ප්‍රභවයන් 4ක් යටතේ ආදායම් ගණනය කෙරේ:
- සේවා නියුක්ති ආදායම (Employment Income): රැකියාවෙන් ලැබෙන ආදායම (සේවා යෝජකයාගෙන් T10 සහතිකය ලබාගත යුතුය).
- ව්‍යාපාරික ආදායම: ව්‍යාපාරයේ ආදායමෙන් වියදම් අඩු කර ලබාගන්නා ලාභය.
- ආයෝජන ආදායම: බැංකු පොලී, දේපළ කුලියට දීමෙන් ලබන ආදායම් (බැංකුවලින් රඳවා ගැනීමේ බදු සහතික ලබාගත හැක).
- වෙනත් ආදායම්: ඉහත කාණ්ඩ 3ට අයත් නොවන වෙනත් ආදායම්.
ප්‍රශ්නය: මාර්ගගත (Online) ක්‍රමය ඔස්සේ බදු වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කරන්නේ කෙසේද?
පිළිතුර:
- දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ වෙබ් අඩවියට (www.ird.gov.lk) පිවිසෙන්න.
- එහි eServices මෙනුව යටතේ Access to eService වෙත ගොස් Individual Tax Payer තෝරන්න.
- ඔබගේ TIN අංකය සහ දෙපාර්තමේන්තුවෙන් ලබාදුන් PIN (Password) අංකය ඇතුළත් කර පද්ධතියට (RAMIS) පිවිසෙන්න.
පද්ධතිය තුළ පෙර පුරවන ලද (Pre-populated) තොරතුරු (උදා: සේවා නියුක්ති ආදායම්, බැංකු පොලී) පරීක්ෂා කර, අඩුපාඩු ඇත්නම් සකස් කර, වත්කම් හා බැරකම් ඇතුළත් කර වාර්තාව Submit කරන්න.
ප්‍රශ්නය: තාක්ෂණික දැනුම අඩු කෙනෙකුට මාර්ගගතව බදු වාර්තා සැපයීම සඳහා සහාය ලබාගත හැකිද?
පිළිතුර: ඔව්. දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ ප්‍රධාන කාර්යාලයේ බිම් මහලේ සහ දිවයින පුරා ඇති ප්‍රාදේශීය කාර්යාලවල මේ සඳහා සහාය වීමට විශේෂයෙන් පුහුණු කළ නිලධාරීන් යොදවා ඇත.
ප්‍රශ්නය: බදු වාර්තා ලබා නොදුන්නොත් ලැබෙන දඬුවම් මොනවාද?
පිළිතුර: නියමිත දිනට වාර්තා ලබා නොදෙන පුද්ගලයින්ට එරෙහිව සිවිල් ක්‍රියාපටිපාටිය යටතේ රුපියල් 50,000 සිට රුපියල් ලක්ෂ 4 දක්වා දඩ පැනවීම්, අතිරේක තක්සේරු නිකුත් කිරීම් සිදු කළ හැක. දිගින් දිගටම නීතිය පැහැර හරින්නේ නම් අධිකරණ ක්‍රියාමාර්ග හරහා සිරදඬුවම් සහ වත්කම් පවරා ගැනීම් පවා සිදුවිය හැක.
ප්‍රශ්නය: මහා පරිමාණ ව්‍යාපාරිකයින් හෝ බලය ඇති පුද්ගලයින් බදු දැලෙන් රිංගා යන බවට පවතින මතය සත්‍යයක්ද?
පිළිතුර: නැත. ඉහළම ආදායම් ලබන පුද්ගලයින්ගේ ලිපිගොනු 200-300ක් පමණ නිරීක්ෂණයට වෙනම අංශයක් මෙන්ම දේශපාලඥයින්ගේ බදු කටයුතු නිරීක්ෂණයට විශේෂ අංශයක් දෙපාර්තමේන්තුව සතුව ඇත. වාහන මිලදී ගැනීම්, දේපළ ගනුදෙනු සහ බැංකු තොරතුරු දෙපාර්තමේන්තුවට සෘජුවම වාර්තා වේ. පසුගිය වසරේදී පමණක් බදු මඟහැරීම් වෙනුවෙන් බිලියන 26ක අතිරේක බදු අයකරගෙන ඇති අතර නඩු 2,200ක් පමණ අධිකරණයට යොමු කර ඇත.
TIN (Taxpayer Identification Number) අංකයක් ලබා ගැනීම සඳහා ඔබට මාර්ගගත (Online) ක්‍රමය හෝ සෘජුවම දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට යාමේ ක්‍රමය භාවිතා කළ හැක. එම ක්‍රම දෙක සඳහාම අනුගමනය කළ යුතු පියවර පහතින් දැක්වේ. මාර්ගගත ක්‍රමය (Online Method - e-Services හරහා)
මෙය වඩාත් පහසු සහ කාර්යක්ෂම ක්‍රමයයි. මේ සඳහා ඔබගේ ජාතික හැඳුනුම්පතේ (NIC) දෙපැත්තේම පැහැදිලි ඡායාරූප හෝ ස්කෑන් පිටපත් කල්තියා සූදානම් කර තබාගන්න.
1
වෙබ් අඩවියට පිවිසීම
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ නිල වෙබ් අඩවිය වන www.ird.gov.lk වෙත පිවිසෙන්න.
2
e-Services වෙත පිවිසීම
මුල් පිටුවේ ඇති e-Services මෙනුව යටතේ ඇති Access to e-Services තෝරන්න.
3
නව බදු ගෙවන්නෙකු ලෙස ලියාපදිංචි වීම
එහි Taxpayer Registration යන්න තෝරා, ඉන්පසු දිස්වන තිරයෙන් Register as a New Taxpayer මත ක්ලික් කරන්න.
4
තොරතුරු ඇතුළත් කිරීම
ඔබගේ ජාතික හැඳුනුම්පත් අංකය (NIC), නම, ලිපිනය, දුරකථන අංකය සහ සක්‍රිය ඊමේල් ලිපිනයක් අදාළ පෝරමයේ නිවැරදිව ඇතුළත් කරන්න.
5
අවශ්‍ය ලියකියවිලි උඩුගත කිරීම (Upload)
ඔබගේ ජාතික හැඳුනුම්පතේ දෙපැත්තේම පැහැදිලි පිටපත් පද්ධතියට උඩුගත කරන්න. (හැඳුනුම්පතේ සඳහන් ලිපිනය සහ වර්තමාන ලිපිනය වෙනස් නම්, වර්තමාන ලිපිනය තහවුරු කිරීමට මෑතකදී ගෙවූ ජල හෝ විදුලි බිල්පතක පිටපතක් ද උඩුගත කළ යුතුය).
6
අයදුම්පත ඉදිරිපත් කිරීම
සියලු තොරතුරු නිවැරදි දැයි පරීක්ෂා කර බලා පෝරමය Submit කරන්න. ඉන්පසු පද්ධතිය මඟින් ඔබට යොමු අංකයක් (Acknowledgement Receipt) ලබා දෙනු ඇත.
7
TIN සහතිකය ලබා ගැනීම
ඔබ ලබාදුන් තොරතුරු දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් තහවුරු කළ පසු, අදාළ TIN සහතිකය ඔබ ලබාදුන් ඊමේල් ලිපිනයට (PDF ආකෘතියෙන්) හෝ ලියාපදිංචි තැපෑලෙන් ලැබෙනු ඇත.
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට පැමිණීමෙන් (Manual Method)
මාර්ගගතව ලියාපදිංචි වීමට අපහසු නම්, ඔබට ළඟම ඇති ප්‍රාදේශීය කාර්යාලයට හෝ ප්‍රධාන කාර්යාලයට ගොස් මෙය සිදු කළ හැක.
අයදුම්පත ලබා ගැනීම: දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ වෙබ් අඩවියෙන් TPR_012 (Taxpayer Registration Form) අයදුම්පත භාගත (Download) කරගන්න. නැතහොත් කාර්යාලයට ගිය පසු ඔබට එම අයදුම්පත එතැනින්ම ලබාගත හැක.
අයදුම්පත සම්පූර්ණ කිරීම: අයදුම්පතේ ඇති ඔබගේ පුද්ගලික තොරතුරු පැහැදිලිව පුරවන්න.
පිටපත් සූදානම් කිරීම: ජාතික හැඳුනුම්පතේ පැහැදිලි ඡායාපිටපතක් අයදුම්පතට අමුණන්න. (මෙහිදී ද ලිපිනය වෙනස් නම්, ලිපිනය සනාථ කරන බිල්පතක පිටපතක් අමුණන්න).
අයදුම්පත භාර දීම: සම්පූර්ණ කරන ලද අයදුම්පත කොළඹ පිහිටි දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තු ප්‍රධාන කාර්යාලයේ ප්‍රාථමික ලියාපදිංචි කිරීමේ අංශයට හෝ ඔබේ ප්‍රදේශයේ ඇති ප්‍රාදේශීය කාර්යාලයට භාර දෙන්න.
TIN සහතිකය ලබා ගැනීම: නිලධාරීන් මඟින් ඔබගේ ලියකියවිලි පරීක්ෂා කර බලා එම අවස්ථාවේදීම හෝ කෙටි දින කිහිපයක් ඇතුළත තැපෑලෙන් TIN සහතිකය නිකුත් කරනු ඇත.