ශ්රී ලංකාවේ ඓතිහාසික යාපහුව රාජධානිය ආශ්රිතව සිදු කළ ප්රධාන පුරාවිද්යාත්මක කැණීම්වලදී අතීතයේ ජීවත් වූ සාමාන්ය ජනතාවගේ ජනාවාස පිළිබඳ වැදගත් සාක්ෂි රැසක් අනාවරණය කර ගැනීමට පර්යේෂකයෝ සමත්ව සිටිති. දිවයිනේ ප්රධාන ඓතිහාසික යුගයක ජනජීවිතය පැවති ආකාරය කෙබඳුදැයි වටහා ගැනීමට මෙමගින් දුර්ලභ අවස්ථාවක් හිමි වේ.
මෙරට සිදුකළ පුරාවිද්යාත්මක සොයාගැනීම්වලදී බහුලවම හමු වී ඇත්තේ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩවිසූ ආරාම සංකීර්ණ සහ රජවරුන් පරිහරණය කළ රාජමාලිගා වුවද, සාමාන්ය ජනයා ජීවත් වූ ප්රදේශ පිළිබඳ තොරතුරු පැවතියේ ඉතා අඩුවෙනි. යාපහුවෙන් ලැබී ඇති මෙම අලුත්ම සාක්ෂි මගින් ලංකා ඉතිහාසයේ එම පැත්ත පිළිබඳ නව එළියක් විහිදුවයි.
කාලිංග මාඝගේ දකුණු ඉන්දීය ආක්රමණය හමුවේ පොළොන්නරුව රාජධානිය බිඳවැටීමත් සමග යාපහුව මෙරට සිව්වන රාජධානිය ලෙස නැගී සිටියේය. එම ආක්රමණකාරී තත්ත්වය හේතුවෙන් පාලකයන්ට මෙන්ම සාමාන්ය ජනතාවට ද සිය ආරක්ෂාව පතා දිවයිනේ අනෙකුත් ප්රදේශ වෙත සංක්රමණය වීමට සිදු විය.
එම යුගයේදී නව අගනුවරවල් පිහිටුවීමේදී ප්රධානතම නිර්ණායකය වූයේ සුරක්ෂිතභාවයයි. මේ නිසා රාජකීය වාසස්ථාන ඉදි කිරීමටත්, පූජනීය ශ්රී දන්තධාතුන් වහන්සේ සුරක්ෂිතව තැන්පත් කිරීමටත් හුදකලා වූ පර්වත හා ස්වාභාවික ආරක්ෂාව සහිත ස්ථාන තෝරා ගැනීමට පාලකයෝ පෙළඹුණහ.
මෙබඳු පරිසරයක් තුළ යාපහුව රටේ සිව්වන රාජධානිය ලෙස ගොඩනැගිණි. හතරවන විජයබාහු රජතුමාගේ පාලන සමයෙන් පසු, 13 වන සියවසේදී රාජ්යප්රාප්ත වූ පළමුවන බුවනෙකබාහු රජතුමා යාපහුව සිය රාජකීය අගනුවර බවට පත් කරගත්තේය.
යාපහුව රාජධානිය පැවතියේ වසර 12 ක වැනි කෙටි කාලයක් පමණක් වුවද, එය මෙරට ඉතිහාසයේ වඩාත්ම සුරක්ෂිත මෙන්ම කලාත්මක අගයෙන් ඉහළම අගනුවරක් බවට පරිවර්තනය විය. ඇතුළු සහ පිටත පවුරු මෙන්ම ද්විත්ව අගල් පද්ධතියක් මගින්ද මෙම රාජධානියේ ආරක්ෂාව සපයා තිබිණි.
ලොව පුරා ප්රසිද්ධියට පත් යාපහුවේ ගල් පඩිපෙළ සහ සිංහ රූප, අතීත ශ්රී ලාංකේය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ හා කැටයම් කලාවේ අසමාන කුසලතාව විදහා දක්වන විශිෂ්ටතම නිදසුන් ලෙස අදටත් සැලකේ.
මෙම රාජධානියේ මෙතෙක් අනාවරණය නොවූ රහස් සෙවීමේ අරමුණින් මධ්යම සංස්කෘතික අරමුදල විසින් 2025 වසරේදී මහාචාර්ය මංගල කටුගම්පොළ මහතාගේ මෙහෙයවීමෙන් නව පුරාවිද්යාත්මක කැණීම් ව්යාපෘතියක් ආරම්භ කරන ලදී.
මෙම පර්යේෂණ සඳහා නවීන තාක්ෂණයද බහුලව යොදාගෙන ඇති අතර, භූමිය පරීක්ෂා කිරීම සඳහා විශේෂඥයන් විසින් ලයිඩාර් (LiDAR) තාක්ෂණය සහ භූගත රේඩාර් (GPR) තාක්ෂණික ක්රමවේද භාවිත කර ඇත.
පර්යේෂකයන් විසින් යාපහුවේ ඇතුළු සහ පිටත පවුරු අතර පිහිටි ප්රදේශය තිරස් කැණීම් සඳහා තෝරාගත් අතර, එහිදී මෙතෙක් හමු වූ සුවිශේෂීම සොයාගැනීමක් කිරීමට හැකි විය.
ලංකාවේ වෙනත් කිසිදු ස්ථානයකින් හමු වී නොමැති ආකාරයේ අපූර්ව භූගත මැටි නළ පද්ධතියක් සොයාගැනීමට කැණීම් කණ්ඩායම සමත් විය. එකම ව්යුහයක් තුළ එකිනෙකට සමාන්තරව එකම දිශාවකට දිවෙන වෙනස් භූගත නළ පද්ධති තුනක් පුරාවිද්යාඥයන්ට හමු වී තිබේ.
මීට පෙර යාපහුවෙන් හමු වූ විදේශීය කාසි මගින් ජාත්යන්තර සබඳතා පැවැති බව තහවුරු වුවද, මෙම නව සොයාගැනීම් මගින් ශ්රී ලංකාවේ සාමාජීය සහ නාගරික ඉතිහාසය පිළිබඳ වඩාත් ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබාගත හැකි බව පර්යේෂකයෝ විශ්වාස කරති.
මීට අමතරව, මැටි පහන්, මැටි බඳුන් කැබලි, චීන පෝසිලේන් කැබලි, ලෝහ ඇණ සහ තවත් මැටි නිර්මාණ රැසක් ඇතුළු පුරාවස්තු විශාල ප්රමාණයක්ද මෙම කැණීම් භූමියෙන් හමු වී ඇත.
මහාචාර්ය කටුගම්පොළ මහතා සඳහන් කරන්නේ මෙම පුරාවස්තු ආරාමික භාවිතයට අයත් වූ ඒවා නොවන බවත්, එබැවින් ඒවා මෙම පැරණි නාගරික ජනාවාසයේ ජීවත් වූ සාමාන්ය වැසියන් පරිහරණය කරන්නට ඇති බවත්ය.
මධ්යතන යුගයේ රාජධානියක් තුළ සාමාන්ය ජනයාගේ ජීවන රටාව පැවති ආකාරය පිළිබඳ මෙතෙක් නාඳුනන තොරතුරු රැසක් හෙළි කරමින්, යාපහුව පිළිබඳ පවතින දැනුම පදනම් සහගත ලෙස වර්ධනය කිරීමට මෙම සොයාගැනීම් හේතු වනු ඇත.
ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන රාජකීය අගනුවරක් ආශ්රිතව සාමාන්ය ජනතාව ජීවත් වූ ආකාරය පිළිබඳ දුර්ලභ සාක්ෂි සපයමින්, මෙරට නාගරික ඉතිහාසය, සාමාජීය ව්යුහය සහ ජනාවාස රටා පිළිබඳ ඉදිරි අධ්යයනයන් සඳහා මෙම සොයාගැනීම් විශාල දායකත්වයක් ලබා දෙනු ඇත.
