ස්පාඤ්ඤ සහ පෘතුගීසි යටත්විජිතවාදීන් පැමිණීමට සහස්රයකට පමණ පෙර ඇමසන් වනාන්තරයේ ජීවත් වූ සංකීර්ණ සමාජයන් පිළිබඳව ඉඟි කරන පැරණි, දැවැන්ත ජ්යාමිතික හැඩතල සිය ගණනක් නිරිතදිග ඇමසන් කලාපයෙන් පුරාවිද්යාඥයින් විසින් සොයාගෙන ඇත. බොලීවියාව, බ්රසීලය සහ පේරු යන රටවල දේශසීමා ආශ්රිතව සිදුකර ඇති මෙම විශිෂ්ට සොයාගැනීම, යුරෝපීයන්ගේ ආගමනයට පෙර ඇමසන් වනාන්තරය මිනිස් ස්පර්ශයෙන් තොරව පැවතියේය යන දිගුකාලීන විශ්වාසය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කිරීමට සමත් වී තිබේ.
'Nature' සඟරාවේ පළ වූ මෙම පර්යේෂණ වාර්තාවට අනුව, ඝන වනාන්තර වියනට යටින් සැඟවී තිබූ මෙම නිර්මාණ ජියෝග්ලිෆ් (geoglyphs) ලෙස හැඳින්වෙන අතර, මින් පෙර නොදැන සිටි මෙවැනි පස් කඳු සහ අගල් ව්යුහයන් හාරසීයකට ආසන්න ප්රමාණයක් එහිදී අලුතින් සොයාගෙන ඇත.පියවි ඇසට නොපෙනෙන මෙම සැඟවුණු ව්යුහයන් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා පර්යේෂකයින් විසින් ලයිඩාර් (lidar) නැමති විශේෂිත ලේසර් ස්කෑනිං තාක්ෂණය භාවිතා කර තිබේ. ක්රිස්තු පූර්ව 600 ත් ක්රිස්තු වර්ෂ 850 ත් අතර කාලයකට අයත් යැයි සැලකෙන මෙම ජ්යාමිතික නිර්මාණ අතර රවුම්, චතුරස්ර මෙන්ම එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ මාර්ග ද දැකගත හැකිය. බොහෝ නිර්මාණ අක්කර හතක පමණ වපසරියක් පුරා පැතිරී ඇති අතර, අඩි 30ක් පමණ පළලින් සහ අඩි 15ක් පමණ ගැඹුරින් යුත් විශාල අගල් ඒවායේ අන්තර්ගත වේ. එපමණක් නොව, මෙහි හමුවී ඇති විශාලතම හැඩතලය අක්කර 120කට වඩා වැඩි භූමි ප්රමාණයක විහිදී ඇති බවද පර්යේෂණාත්මකව තහවුරු වී තිබේ.
හෙල්සින්කි විශ්වවිද්යාලයේ සම්මානිත මහාචාර්ය මෙන්ම මෙම පර්යේෂණයේ ප්රධාන කතුවරයා වන ආචාර්ය මාර්ටි පාර්සිනන් (Martti Pärssinen) සඳහන් කරන්නේ මෙම ව්යුහයන් 'ඇක්වයරි' (Aquiry) නම් වූ බහු සංස්කෘතික සහ බහු භාෂාමය පැරණි සමාජයකට අයත් වන බවයි. ඇපුරිනා නම් ස්වදේශික කණ්ඩායමේ වාචික තොරතුරු ද පාදක කරගනිමින්, මෙම ජ්යාමිතික හැඩතල උත්සව, දේශපාලනික අවස්ථා, ආගමික කටයුතු, නර්තන, සංගීත මෙන්ම බෝල ක්රීඩා වැනි තරඟ සඳහා ද යොදාගන්නට ඇති බවට පර්යේෂකයෝ විශ්වාස කරති. කෙසේ වෙතත්, වර්ග සැතපුම් 1,700 ක් පුරා පැතිරී ඇති මෙම දැවැන්ත කලාපය තුළින්, ක්රිස්තු වර්ෂ 900 දී පමණ අවසන් වූ ඇක්වයරි යුගයට අයත් ස්ථිර පදිංචිවීම් පිළිබඳ කිසිදු සාක්ෂියක් පුරාවිද්යාඥයින්ට මෙතෙක් හමුවී නොමැත.
ඇක්වයරි සමාජයේ ස්වර්ණමය යුගයේදී මෙම කලාපයේ මුළු ජනගහනය මිලියන තුනක් දක්වා වර්ධනය වන්නට ඇතැයි ආචාර්ය පාර්සිනන්ගේ පර්යේෂණ කණ්ඩායම අනුමාන කරයි. 1540 ගණන්වලදී ඇමසන් වනාන්තරයේ සංචාරය කළ ගැස්පාර් ඩි කාර්වජාල් (Gaspar de Carvajal) වැනි මිෂනාරිවරුන් විසින් විස්තර කරන ලද අධික ජනගහනයක් සහිත ජනාවාස පිළිබඳ ඓතිහාසික වාර්තා හුදු මනඃකල්පිතයන් නොවන බව මෙම නව සොයාගැනීම් මගින් මනාව තහවුරු වේ. එනමුත්, නූතනයේ දැව කැපීම සහ සෝයා බෝංචි වගාවන් සඳහා වනාන්තර එළිපෙහෙළි කිරීම හේතුවෙන් මෙම වටිනා පුරාවිද්යාත්මක උරුමයන් දැඩි තර්ජනයකට ලක්ව ඇති බව පර්යේෂණ කණ්ඩායමට අයත් නොවන බ්රසීලයේ සාඕ පවුලෝ විශ්වවිද්යාලයේ පුරාවිද්යාඥ එඩුවාඩෝ නෙව්ස් (Eduardo Neves) පෙන්වා දෙයි.
