ලොව පුරා විසිරී සිටින මිලියන සංඛ්යාත සරණාගතයන්ගේ ධෛර්යය, ශක්තිය සහ ඔවුන්ගේ ජීවිත නැවත ගොඩනැගීමේ නොපසුබට උත්සාහය ඇගයීමට ලක් කරමින් එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද ජාත්යන්තර සරණාගත දිනය අදට (ජූනි 20) යෙදී තිබේ. විශේෂයෙන්ම 2026 වසරේ පැවැත්වෙන මෙම සැමරුම සරණාගතයන්ගේ අයිතිවාසිකම් සුරක්ෂිත කරන 1951 රෙෆියුජී කොන්වෙන්ෂන් සම්මුතියේ 75 වැනි සංවත්සරය සනිටුහන් කරන අතර, මෙවර එහි නිල තේමාව වී ඇත්තේ "සැමට ආරක්ෂාව තෙක්" (Until Everyone Is Safe) යන්නයි.
ආරක්ෂාව යනු පුද්ගලයෙකුගේ පසුබිම මත සීමා නොවිය යුතු, මානව වර්ගයාටම පොදු වූ මූලික අයිතිවාසිකමක් බව මෙම තේමාව ඔස්සේ ලෝක ප්රජාවට දැඩිව අවධාරණය කෙරේ.මෙම ජාත්යන්තර දිනයේ ඉතිහාසය දෙස බලන විට, එය මුලින්ම ආරම්භ වූයේ අප්රිකානු කලාපයේ අවතැන් වූවන් වෙනුවෙන් සහයෝගීතාවය දැක්වීමේ අරමුණින් "අප්රිකානු සරණාගත දිනය" ලෙසයි. පසුව සරණාගත ගැටලුවේ ඇති ගෝලීය වැදගත්කම සහ අප්රිකානු සහයෝගීතාවය ලොවටම පෙන්වීමේ අරමුණින් එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා සභාව විසින් 2000 දෙසැම්බර් 4 වැනිදා ගනු ලැබූ විශේෂ යෝජනාවක් මගින් මෙය ජාත්යන්තර මට්ටමට ඔසවා තැබීමට තීරණය කළේය. ඒ අනුව, ඉහත කී 1951 කොන්වෙන්ෂන් සම්මුතියේ 50 වැනි සංවත්සරයට සමගාමීව, 2001 ජූනි 20 වැනිදා ලොව ප්රථම ජාත්යන්තර සරණාගත දිනය නිල වශයෙන් සමරනු ලැබීය.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සරණාගත ඒජන්සිය (UNHCR) විසින් නිකුත් කර ඇති නවතම දත්ත වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන ලෝකය මුහුණ දෙන සරණාගත අර්බුදය පෙර නොවූ විරූ තරම් දරුණු මට්ටමකට පත්ව ඇති බවයි. 2025 වසරේ මැද භාගය වන විට ලොව පුරා විවිධ ගැටුම් සහ පීඩාවන් හේතුවෙන් බලහත්කාරයෙන් අවතැන් කරනු ලැබූ මුළු පිරිස මිලියන 117.3 ඉක්මවා ගොස් ඇත. මෙම සමස්ත සංඛ්යාවෙන් මිලියන 41.6 ක් සරණාගතයන් වන අතර, ඉන් මිලියන 35.6 ක් UNHCR ආයතනයේ සෘජු අධීක්ෂණය යටතේද, තවත් මිලියන 6 ක පලස්තීන සරණාගතයින් පිරිසක් UNRWA ආයතනය යටතේද ලියාපදිංචි වී සිටිති. මීට අමතරව තමන්ගේම රටවල් තුළ අභ්යන්තරව අවතැන් වූවන්ගේ සංඛ්යාව මිලියන 68.7 ක් ලෙස සටහන් වන අතර, මෙම සමස්ත අවතැන් වූවන්ගෙන් සියයට 38 ක්ම අහිංසක දරුවන් වීම ලෝකයේ අවධානය යොමු විය යුතු ඛේදනීය තත්ත්වයකි.
ගෝලීය සරණාගතයන්ගෙන් බහුතරයකට රැකවරණය සැලසීමේ බර කරට ගෙන ඇත්තේ ලෝකයේ ධනවත් රටවල් නොව, ආර්ථික දුෂ්කරතා මධ්යයේ පසුවන අඩු සහ මධ්යම ආදායම් ලබන රටවල් වීම සුවිශේෂී කරුණකි. දත්තයන්ට අනුව, සමස්ත සරණාගතයන්ගෙන් සියයට 71 ක්ම මෙවැනි අඩු සහ මධ්යම ආදායම්ලාභී රටවල ජීවත් වන අතර, ලොව අවම වශයෙන් සංවර්ධනය වූ රටවල් ද දරාගත නොහැකි බරක් උසුලමින් සරණාගතයන්ගෙන් සියයට 25 කට රැකවරණය සපයයි. වර්තමානයේ ලොව විශාලතම සරණාගත අර්බුද නිර්මාණය වී ඇත්තේ මිලියන 13.4 ක් අවතැන් වූ සුඩානය, යුක්රේනය, සිරියාව, මියන්මාරය සහ ඇෆ්ගනිස්ථානය වැනි රටවල් කේන්ද්ර කරගනිමිනි.
ලෝක සරණාගතයන්ගේ ආරක්ෂක පලිහක් බඳු වූ 1951 රෙෆියුජී කොන්වෙන්ෂන් සම්මුතිය මගින් සරණාගතයෙකු යන්න නිවැරදිව අර්ථ දක්වා තිබේ. ඒ අනුව, තමන්ගේ ජාතිය, ආගම, ජාතිකත්වය, යම් සමාජ කණ්ඩායමකට අයත් වීම හෝ දේශපාලන මතවාදයන් හේතුවෙන් දරුණු පීඩාවන්ට ලක්වීමේ සාධාරණ බියක් නිසා සිය මව් රටට ආපසු යාමට නොහැකි සෑම පුද්ගලයෙකුම සරණාගතයෙකු ලෙස පිළිගැනේ. මෙම සම්මුතියේ ඇති වැදගත්ම ප්රතිපත්තියක් වන්නේ "Non-refoulement" හෙවත් කිසිදු සරණාගතයෙකු ඔවුන්ගේ ජීවිතයට හෝ නිදහසට තර්ජනයක් පවතින රටකට බලහත්කාරයෙන් ආපසු හරවා නොයැවීමයි. ඊට අමතරව, ඔවුන්ට රැකියා කිරීමේ අයිතිය, අධ්යාපනය ලැබීම, නිවාස පහසුකම්, මානුෂීය උදව් සහ නිදහසේ සැරිසැරීමේ අයිතිය වැනි මූලික මානව හිමිකම් රැසක් ද මේ හරහා සහතික කර ඇත.
"සැමට ආරක්ෂාව තෙක්" යන මෙවර තේමාව පෙරදැරි කරගනිමින්, ආරක්ෂාව යනු පුද්ගලයෙකුගේ ජාතිය, ධනය, ආගම හෝ වෙනත් කරුණු මත තීරණය නොවන්නක් බව ලොවටම පසක් කර දීම සඳහා ලෝකයේ රටවල් 100 කට අධික සංඛ්යාවක විවිධ වැඩසටහන් ක්රියාත්මක වේ. සරණාගත ප්රජාවන්, විවිධ රජයන්, සිසුන් සහ UNHCR ආයතනය එක්ව සංවිධානය කරන සංගීත ප්රසංග, නාට්ය, චිත්රපට ප්රදර්ශන සහ රූපකථන වැඩසටහන් මෙන්ම #WithRefugees සහ #WorldRefugeeDay වැනි සමාජ මාධ්ය ව්යාපාර හරහා සරණාගතයන්ගේ හඬ සමාජගත කෙරේ. මෙහි ප්රධාන අරමුණ වන්නේ ලෝකයේ පවතින සරණාගත රැකවරණ පද්ධති ශක්තිමත් කිරීමට රජයන් පෙළඹවීම, මානුෂීය ආධාර සපයන දායකයන්ගේ සහාය දිගු කිරීම සහ ප්රජාවන් තුළ ඔවුන් කෙරෙහි සැලකිල්ල දැක්වීමයි.
ගෝලීය සරණාගත ඉතිහාසය සහ වර්තමානය දෙස බැලීමේදී ශ්රී ලංකාව ද මේ හා සෘජුවම බද්ධ වී සිටින රටකි. ශ්රී ලංකාව වර්තමානයේදී පකිස්තානය, මියන්මාරය වැනි විදේශීය රටවලින් පැමිණෙන සරණාගතයන් වෙනුවෙන් සත්කාරක රටක් ලෙස ක්රියා කරමින් UNHCR ආයතනය සමඟ සහයෝගයෙන් ඔවුන්ට අවශ්ය පහසුකම් සැලසීමට කටයුතු කරයි. එමෙන්ම, අතීතයේ මෙරට පැවති අභ්යන්තර යුදමය වාතාවරණය හේතුවෙන්, විශේෂයෙන්ම ද්රවිඩ ප්රජාවට අයත් විශාල ශ්රී ලාංකිකයන් පිරිසක් කැනඩාව සහ යුරෝපා රටවල් කරා සරණාගතයන් ලෙස සංක්රමණය වූ අයුරු ද මෙම දිනයේදී අමතක කළ නොහැකි අතර, ජාත්යන්තර සරණාගත දිනයට සමගාමීව දේශීය මට්ටමින් විවිධ සාකච්ඡා සහ ප්රජා ව්යාපෘති රැසක් ද මෙරට තුළ ක්රියාත්මක වේ.
