2026 ඇමරිකානු-ඊශ්රායල සහ ඉරාන ගැටුමට දින 57ක් සපිරෙන අද (2026 අප්රේල් 25) වන විට, ගෝලීය අවධානය යළිත් වරක් හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය වෙත යොමු වී තිබේ. ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් සටන් විරාමය දීර්ඝ කර පැය කිහිපයක් ගතවීමටත් මත්තෙන්, ඉරාන ඉස්ලාමීය විප්ලවීය මුරගාම්භීර බලකායේ (IRGC) නාවික හමුදාව විසින් අප්රේල් 22 සහ 24 අතර කාලය තුළ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේදී වාණිජ නෞකා දෙකක් සිය භාරයට ගෙන ඇත.
ඉරාන වෙඩි ප්රහාර හමුවේ ලයිබීරියානු ධජය සහිත ග්රීක නෞකාවක් වන 'එපමිනොන්ඩාස්' (Epaminondas) හි පාලක මැදිරියට දැඩි අලාභහානි සිදුවී ඇති අතර, පැනමා ධජය සහිත 'එම්.එස්.සී ෆ්රැන්චෙස්කා' (MSC Francesca) නෞකාවේ බඳට සහ නවාතැන් අංශයට ද හානි සිදුවී තිබේ. මෙම නෞකා දෙකම බලහත්කාරයෙන් ඉරාන මුහුදු සීමාව වෙත හරවා යවා ඇති අතර, මේ වන විට ඒවා වෙරළේ සිට නාවික සැතපුම් 7ක් පමණ දුරින් නැංගුරම් ලා ඇත. මීට අමතරව, ඉරාන හමුදා විසින් පැනමා ධජය සහිත තවත් නෞකාවක් වන 'යුෆෝරියා' (Euphoria) වෙත ද වෙඩි තබා ඇති නමුත් එයින් පලා යාමට එම නෞකාව සමත් වී තිබේ. ඇමරිකාව විසින් ක්රියාත්මක කර ඇති "ඔපරේෂන් එකොනොමික් ෆියුරි" (Operation Economic Fury) නමැති නාවික සම්බාධකවලට සහ මෑතකදී ඉරානයට සම්බන්ධ නෞකාවක් අත්අඩංගුවට ගැනීමට එරෙහිව ප්රතිචාර දැක්වීමක් ලෙස ඉරානය මෙම ක්රියාමාර්ගය සාධාරණීකරණය කරයි.මෙවන් උණුසුම් පසුබිමක් මධ්යයේ, ගැටුම් සමනය කරගැනීමේ අපේක්ෂාවෙන් ඉරාන විදේශ කටයුතු අමාත්ය අබ්බාස් අරග්චි ප්රමුඛ ඉහළ පෙළේ නියෝජිත පිරිසක් වක්ර සාකච්ඡා සඳහා පකිස්ථානයේ ඉස්ලාමාබාද් නුවරට පැමිණ සිටිති. ඇමරිකානු රජය ද මෙම සාකච්ඡා සඳහා සිය ජ්යෙෂ්ඨ නියෝජිතයින් වන ස්ටීව් විට්කොෆ් සහ ජැරඩ් කුෂ්නර් පකිස්ථානයට යොමු කර ඇති බව තහවුරු කර ඇත. ඇමරිකානු කොන්දේසිවලට අනුකූලව ඉරානය සාකච්ඡා කිරීමට අපේක්ෂා කරන බව ජනාධිපති ට්රම්ප් ප්රකාශ කළ ද, හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පනවා ඇති සම්බාධක ඉවත් කරන තුරු සෘජු සාකච්ඡා සඳහා සහභාගී නොවන බව ඉරානය අවධාරණය කර තිබේ. පෙබරවාරි 28 වන දින 'ඔපරේෂන් මිඩ්නයිට් හැමර්' (Operation Midnight Hammer) යටතේ නටාන්ස්, ෆෝඩෝ සහ ඉස්ෆහාන් යන ඉරාන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන වෙත ඇමරිකාව සහ ඊශ්රායලය එල්ල කළ ගුවන් ප්රහාරවලින් ආරම්භ වූ මෙම යුද්ධයේදී, රාජ්යතාන්ත්රික මැදිහත්වීමක් සිදුවන පළමු අවස්ථාව ලෙස පකිස්ථානයේ මෙම මැදිහත්වීම සැලකේ.
සාකච්ඡා සඳහා උත්සාහයන් පැවතියද, ඊශ්රායල ආරක්ෂක අමාත්ය ඊශ්රායෙල් කාට්ස් අප්රේල් 24 වන දින ප්රකාශ කර ඇත්තේ, ජනාධිපති ට්රම්ප්ගෙන් අනුමැතිය ලැබුණු වහාම ඉරානයට එරෙහිව මෙහෙයුම් නැවත ආරම්භ කිරීම සඳහා ඊශ්රායල ආරක්ෂක හමුදාව (IDF) පූර්ණ සූදානමකින් පසුවන බවයි. ඉරානයේ බලශක්ති, විදුලි සහ සමස්ත ආර්ථික යටිතල පහසුකම් විනාශ කිරීමට ඔවුන් සූදානම් බව ඔහු වැඩිදුරටත් සඳහන් කළේය. දින 57කට අධික කාලයක් පුරා ඇදී යන මෙම යුද්ධය සඳහා මේ වන විටත් ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 61කට අධික මුදලක් වැය වී ඇති බව වාර්තා වේ. මේ අතර, පෙන්ටගනයේ නිලධාරීන් සහ ආරක්ෂක ලේකම් හෙග්සෙත් ප්රකාශ කර ඇත්තේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ ක්රියාත්මක ඇමරිකානු සම්බාධක අවශ්ය ඕනෑම කාලයක් පුරාවට පවත්වාගෙන යන බවයි. තත්ත්වය තවදුරටත් තීව්ර කරමින් තෙවන ඇමරිකානු ගුවන් යානා අංගනයක් ද මැද පෙරදිගට යොමු කර ඇති අතර, "ඔපරේෂන් එකොනොමික් ෆියුරි" යටතේ ඉරානයට සම්බන්ධ ඩොලර් මිලියන 344ක ක්රිප්ටෝ මුදල් ද තහනමට ලක් කර ඇත.
මෙම නාවික අවහිරතා සහ ප්රහාර හේතුවෙන් ගෝලීය තෙල් සැපයුමෙන් 20%කට පමණ බලපෑම් එල්ල වී ඇති අතර, පසුගිය පැය 24 තුළ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා ගමන් කර ඇත්තේ නෞකා පහක් පමණි. මේ හේතුවෙන් ගෝලීය නැව් රක්ෂණ වාරික සහ බලශක්ති මිල ගණන් සීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇති අතර, SLB සහ Baker Hughes වැනි සමාගම් සිය ගවේෂණ වියදම් ද ඉහළ නංවා ඇත. ඉදිරි කාලයේදී ඉන්ධන මිල ඉහළ යාමක් අපේක්ෂා කරන ලෙස ජනාධිපති ට්රම්ප් ද ඇමරිකානු ජනතාවට දැනුම් දී තිබේ. ප්රධාන යුද පෙරමුණට අමතරව, ඊශ්රායල-ලෙබනන් සටන් විරාමය සති තුනකින් දීර්ඝ කර තිබියදීත්, ඉරානයේ සහාය ලබන හිස්බුල්ලා සංවිධානය අප්රේල් 22-24 අතර කාලය තුළ දකුණු ලෙබනනයේ සිට ඊශ්රායල හමුදා වෙත FPV ඩ්රෝන සහ රොකට් ප්රහාර එල්ල කර ඇත. මින් ජීවිත හානි වාර්තා වී නොමැති අතර එක් ඩ්රෝන යානයක් විනාශ කිරීමට ඊශ්රායල හමුදාව සමත් වී තිබේ.
මෙම තත්ත්වය සම්බන්ධයෙන් ජාත්යන්තර ප්රජාවෙන් ද විවිධ ප්රතිචාර මතුවෙමින් පවතී. රුසියානු විදේශ අමාත්යාංශයේ ප්රකාශිකා මරියා සකාරෝවා ඇමරිකානු-ඊශ්රායල ක්රියාකලාපය "ආක්රමණයක්" ලෙස හෙළා දකිමින්, වොෂින්ටනය න්යෂ්ටික අවි ව්යාප්ත නොකිරීමේ ගිවිසුම නොසලකා හරිමින් සිටින බවට චෝදනා කළාය. යුරෝපීය නායකයින් යුද්ධයට දක්වන සහයෝගයට එරෙහිව යුරෝපය පුරා විරෝධතා මතුවෙමින් පවතින අතර, ඇමරිකාවේ ද හිටපු හමුදා භටයින් වොෂින්ටනයේදී යුද්ධය අවසන් කරන ලෙස ඉල්ලා විරෝධතාවල නිරත වී ඇත. 2025 වසරේ සිදුවූ විනාශයන්ගෙන් පසු ඉරානය සතුව සක්රීය න්යෂ්ටික අවි වැඩසටහනක් පවතින බවට කිසිදු සාක්ෂියක් නොමැති බව මූලාශ්ර තහවුරු කළද, දෙපාර්ශවයේම යුදවාදී ප්රකාශ සහ නායකත්වයේ බෙදීම් හේතුවෙන් පවතින සටන් විරාමය තවදුරටත් දැඩි අවිනිශ්චිතතාවයක පවතී.
