සමාජ මාධ්‍ය ළමුන් ඇබ්බැහිවන ලෙස සැකසීම නිසා මෙටා සහ ගූගල් නඩුවකින් පරදී

ගෝලීය තාක්ෂණික දැවැන්තයන් වන මෙටා (Meta) සහ ගූගල් (Google) සමාගම්වලට එරෙහිව ඓතිහාසික නීතිමය සටනක් ජයග්‍රහණය කිරීමට ඇමෙරිකානු නීතිඥ මාර්ක් ලැනියර් (Mark Lanier) සමත්ව තිබේ. සමාජ මාධ්‍ය වේදිකාවල අඩංගු දෑ පිළිබඳව නොව, එම යෙදුම් ළමයින් ඇබ්බැහි වන ආකාරයෙන්ම සැලසුම් කර ඇති බව ඔප්පු කරමින් මෙහෙයවූ මෙම නඩු විභාගය තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයේ දැවැන්ත පෙරළියක් සනිටුහන් කරයි.

කුඩා දරුවන්ගේ මානසික සෞඛ්‍යයට බරපතළ හානි සිදු කරමින්, ඔවුන් මෙම යෙදුම්වලට ඇබ්බැහි කරවීම සඳහා මෙම සමාගම් හිතාමතාම සහ ද්වේෂසහගත ලෙස තම නිෂ්පාදන සැලසුම් කර ඇති බවට මෙහිදී චෝදනා එල්ල විය. මෙය දුම්කොළ සමාගම්වලට එරෙහිව අතීතයේ පැවති දැවැන්ත නීතිමය සටන්වලට සමාන අවස්ථාවක් ලෙස නීති ක්ෂේත්‍රය හඳුන්වයි.

ලොස් ඇන්ජලීස් අධිකරණ ශාලාවක පැවැති මෙම නඩු විභාගයට මෙටා සමාගමේ ප්‍රධානී මාර්ක් සකර්බර්ග් (Mark Zuckerberg) සහභාගි වූයේ සිය ආරක්ෂක කණ්ඩායම ද පිරිවරාගෙනය. එහිදී ඔහුගේ ආරක්ෂකයින් මෙටා සමාගමේ නවතම 'රේ-බෑන්' (Ray-Ban) ස්මාර්ට් කණ්ණාඩි පැළඳ සිටීම කාගේත් අවධානයට ලක් වූ අතර, දරුවන් අහිමි වූ මවුපියන් පිරිසක් පසුකර යමින් සිටි සකර්බර්ග් සිය නිෂ්පාදන ප්‍රවර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම නින්දාසහගත ක්‍රියාවක් ලෙස විවේචනයට ලක් විය. කෙසේ වෙතත්, පැමිණිල්ල මෙහෙයවූ නීතිඥ ලැනියර් මතු කළේ වෙනත් බරපතළ කරුණකි. ජූරි සභාවේ සාමාජිකයන්ගේ අනන්‍යතාව රහසිගතව තබා ගැනීමට පැමිණිල්ල දැඩි උත්සාහයක නිරත වී තිබුණේ ගූගල් හෝ මෙටා සමාගම් ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික දත්ත පරීක්ෂා කරනු ඇතැයි යන බිය නිසාය. නමුත් සකර්බර්ග්ගේ කණ්ඩායම පැළඳ සිටි ස්මාර්ට් කණ්ණාඩි මඟින් ඡායාරූප ගෙන මුහුණු හඳුනාගැනීමේ තාක්ෂණය ඔස්සේ ජූරි සභිකයන් කවුදැයි පහසුවෙන්ම හඳුනාගත හැකි බව ලැනියර් පෙන්වා දුන්නේය. අධිකරණ ශාලාව තුළ කැමරා භාවිතය තහනම් රීතිය උල්ලංඝනය කරමින් සිදු කළ මෙම ඩිජිටල් නිරීක්ෂණ උත්සාහය පිළිබඳව විනිසුරුවරයාට පැමිණිලි කිරීමෙන් පසු, ඔවුන් කිසිදු ඡායාරූපයක් නොගත් බවට දිවුරා ප්‍රකාශ කිරීමට සිදු වූ අතර පසුව එම කණ්ණාඩි ගැලවීමට ද නියෝග කෙරුණි.

'කේජීඑම් එදිරිව මෙටා සහ අනෙකුත් අය' (KGM v Meta et al) ලෙස නම් කර තිබූ මෙම නඩුවේ පැමිණිලිකාරිය වූයේ දැනට 20 වැනි වියේ පසුවන කේලි (Kaley) නැමැති තරුණියකි. ඇය වයස අවුරුදු හයේ සිට යූටියුබ් (YouTube) වෙබ් අඩවියටත්, වයස නවයේ සිට ඉන්ස්ටග්‍රෑම් (Instagram) යෙදුමටත් ඇබ්බැහි වීම හේතුවෙන් විකෘති ශරීර ප්‍රතිරූපය පිළිබඳ මානසික ව්‍යාකූලතාව (body dysmorphia), දැඩි කාංසාව සහ විශාදය වැනි මානසික රෝගවලට ගොදුරු වූ බව පවසමින් මෙම නඩුව පවරා තිබුණි. මෙම නඩුවේ මුල් පැමිණිල්ලේ ස්නැප්චැට් (Snapchat) සහ ටික්ටොක් (TikTok) සමාගම් ද නම් කර තිබූ නමුත්, නඩු විභාගය ආරම්භ වීමට පෙර ප්‍රකාශ නොකළ මුදලකට අධිකරණයෙන් පිටතදී බේරුම්කරණයකට එළඹීමට එම සමාගම් කටයුතු කර තිබුණි. ඒ අනුව ලැනියර්ගේ නීතිඥ කණ්ඩායමට ජූරි සභාව ඉදිරියේ ඔප්පු කිරීමට සිදු වූයේ මෙටා සහ ගූගල් සමාගම් සිය නිෂ්පාදන සිතාමතාම ඇබ්බැහි කරවන සුලු ලෙස නිර්මාණය කර ඇති බවයි. තමා මීට පෙර කිසිදා අධිකරණයකට පැමිණ නොතිබූ බැවින් මෙම අත්දැකීම තමාට දැඩි පීඩනයක් ගෙන දුන් බව කේලි සිය ප්‍රථම පුවත්පත් සම්මුඛ සාකච්ඡාවේදී ප්‍රකාශ කර ඇත.

මෙම දැවැන්ත සමාගම් තමන් සතු කෘතිම බුද්ධි (AI) තාක්ෂණය පවා නඩුව ජයග්‍රහණය කිරීම සඳහා භාවිත කරනු ඇතැයි නීතිඥ ලැනියර් දැන සිටියේය. ඒ වෙනුවෙන් තමන් ද කෘතිම බුද්ධිය උපරිමයෙන් භාවිත කිරීමට ඔහු තීරණය කළේය. තමන් කෘතිම බුද්ධි තාක්ෂණය කෙරෙහි දැඩි උනන්දුවක් දක්වන අයෙකු බව පවසන ලැනියර්ගේ නීති ආයතනයේ, සතියක් තුළ සිදුවන AI තාක්ෂණික දියුණුව පිළිබඳව වාර්තා සැකසීමටම පස් දෙනෙකුගෙන් යුත් කණ්ඩායමක් සේවය කරති. ලැනියර් විසින් 'බූඩ්ල්බොක්ස්' (BoodleBox) නැමැති සමාගමකට පවරා ගූගල්හි 'ජෙමිනි' (Gemini), 'ක්ලෝඩ්' (Claude) සහ 'චැට්ජීපීටී' (ChatGPT) වැනි විවිධ AI මාදිලි එකතු කර සකස් කරන ලද විශේෂිත කෘතිම බුද්ධි පද්ධතියක් මෙම නඩුව සඳහා ක්‍රම 30කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින් භාවිත කරන ලදී. ජූරි සභිකයන් තෝරා ගැනීමේදී ඔවුන් ලබා දුන් වයස, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය, රැකියාව, පවුල් පසුබිම මෙන්ම ඔවුන් වඩාත්ම ගරු කරන සහ අකමැතිම පුද්ගලයන් වැනි විවිධ මානසික ලක්ෂණ ඇතුළත් දත්ත මෙම AI පද්ධතියට ඇතුළත් කර සෑම ජූරි සභිකයෙකුගේම මානසික ආදර්ශනයක් (psychological exemplar) නිර්මාණය කිරීමට ලැනියර් පියවර ගත්තේය. සෑම දිනකම නඩු විභාගය අවසානයේ අධිකරණ වාර්තා මෙම පද්ධතියට ලබා දී, යම් සාක්ෂිකරුවෙකු හෝ කරුණක් පිළිබඳව එක් එක් ජූරි සභිකයා සිතන ආකාරය සහ ඔවුන් ව්‍යාකූල වන තැන් පුරෝකථනය කරගැනීමට ඔහු කටයුතු කළේය.

වසර 42ක නීතිඥ වෘත්තීය පළපුරුද්දක් ඇති 65 හැවිරිදි ලැනියර් දැඩි බැතිමත් බැප්ටිස්ට් ක්‍රිස්තියානි භක්තිකයෙකි. අසරණ මිනිසුන් සූරාකමින් ධනය උපයන සමාගම්වලට එරෙහිව සටන් කිරීම තමන්ට පැවරුණු දේව මෙහෙවරක් ලෙස සලකන ඔහු, මෙම නඩුව සාධාරණ සටනක් මෙන්ම 'ශුද්ධ වූ යුද්ධයක්' ලෙස හඳුන්වයි. දිනකට පැය හතරක නින්දක් පමණක් ලබන ලැනියර්, සිය උපයන මුදලින් ආගමික අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථාන පවත්වාගෙන යයි. බ්‍රිතාන්‍යයේ ඔක්ස්ෆර්ඩ්ෂයර්හි පිහිටි, 1611 වසරේදී ඉදිකරන ලද ඓතිහාසික 'යාර්න්ටන් මැනර්' (Yarnton Manor) මන්දිරය 2021 වසරේදී ඔහුගේ පදනම විසින් මිලදී ගෙන ආගමික මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කර ඇත. මෙම මන්දිරය මෙන්ම හූස්ටන්හි පිහිටි අනෙක් අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථානය ද මිලදී ගැනීමට මුදල් ලැබුණේ ඔහු අතීතයේදී ජයග්‍රහණය කළ ප්‍රකට 'ජොන්සන් ඇන්ඩ් ජොන්සන්' (Johnson & Johnson) නඩුවෙන් බව ඔහු සිනාසෙමින් පවසයි.

තාක්ෂණික සමාගම්වලට පෙර ලැනියර් ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටියේ ප්‍රමුඛ පෙළේ ඖෂධ සමාගම්වලට එරෙහිව ඓතිහාසික නඩු ජයග්‍රහණය කිරීමෙනි. ජොන්සන් ඇන්ඩ් ජොන්සන් සමාගමේ බේබි පවුඩර්වල අඩංගු ටැල්ක් ඛනිජය සමඟ පිළිකාකාරක ඇස්බැස්ටස් මිශ්‍ර වී ඇති බව දැන දැනම මහජනතාව දැනුවත් නොකිරීම නිසා ඩිම්බකෝෂ පිළිකාවලට ගොදුරු වූ කාන්තාවන් 22 දෙනෙකු වෙනුවෙන් 2018 වසරේදී ඩොලර් බිලියන 4.69ක (පසුව අභියාචනයකදී ඩොලර් බිලියන 2.12 දක්වා අඩු කෙරුණු) වන්දියක් දිනා දීමට ඔහු සමත් විය. එමෙන්ම 2019 වසරේදී ඔපියොයිඩ් (opioid) වේදනා නාශක ඖෂධ වසංගතය සම්බන්ධයෙන් එම නිෂ්පාදකයන්ගෙන් ඩොලර් මිලියන 260ක වන්දියක් ලබා ගැනීමට ද ඔහුට හැකි විය. වයස අවුරුදු 29 දී තමන්ගේම නීති ආයතනයක් ආරම්භ කළ ලැනියර් පවසන්නේ තමන් සැමවිටම තෝරා ගන්නේ සාධාරණත්වය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින නඩු පමණක් බවයි.

පසුගිය මාර්තු 25 වන දින ජූරි සභාව විසින් ගූගල් සහ මෙටා සමාගම් සියලුම චෝදනාවලට වැරදිකරුවන් බව තීරණය කරන ලදී. ඒ අනුව කේලිට ඩොලර් මිලියන 6ක වන්දියක් ප්‍රදානය කෙරුණු අතර, ඉන් ඩොලර් මිලියන 3ක් පීඩාවට පත් වීම වෙනුවෙන් ද, ඉතිරි ඩොලර් මිලියන 3 සමාගම්වල ද්වේෂසහගත ක්‍රියාකලාපය වෙනුවෙන් දණ්ඩනීය වන්දි (punitive damages) ලෙස ද නියම විය. මෙම මුදලින් සියයට 70ක් මෙටා සමාගම ද ඉතිරි සියයට 30 ගූගල් සමාගම ද ගෙවිය යුතුය. මෙම ජයග්‍රහණයත් සමඟ සමාජ මාධ්‍ය සමාගම්වලට එරෙහිව ළමා මානසික සෞඛ්‍යයට හානි කිරීම සම්බන්ධයෙන් නඩු 2,000කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් මේ වන විට ගොනු කර ඇත. මෙටා සමාගමේ හිටපු සේවිකාවක වන ෆ්‍රැන්සිස් හෝගන් (Frances Haugen) ප්‍රකාශ කර තිබුණේ ඉදිරියේදී සමාගමට ඩොලර් ට්‍රිලියනයක පමණ වන්දියක් ගෙවීමට සිදුවනු ඇති බවයි. නමුත් ලැනියර් පවසන්නේ එය ඩොලර් බිලියන ගණනාවක මට්ටමක පවතිනු ඇති බවත්, මුදලට වඩා සමාගම් සිය ක්‍රියාකලාපය යහපත් අතට වෙනස් කරනු ඇතැයි තමන් බලාපොරොත්තු වන බවත්ය.

කැලිෆෝනියාවේ චිකෝහි තනි මවකගේ පවුලක හැදී වැඩුණු කේලි, ඉගෙනීමේ දුර්වලතා සහිත අඩු ආදායම්ලාභී පසුබිමක හැදී වැඩුණු දැරියකි. වයස නවය වන විට ඇය යූටියුබ් සහ ඉන්ස්ටග්‍රෑම් හි ගිණුම් රැසක් පවත්වාගෙන යමින් දිනකට පැය 16ක් දක්වා කාලය ඉන්ස්ටග්‍රෑම් හි ගත කිරීමට පෙළඹී සිටියාය. දුරකථනය නොමැතිව සිටීමට නොහැකි වූ ඇය, මව දුරකථනය සඟවන අවස්ථාවලදී දැඩි නොසන්සුන්කාවයකින් හඬා වැලපෙමින් රාත්‍රී කාලයේදී පවා දුරකථනය සෙවීමට පුරුදුව සිටියාය. ඉන්ස්ටග්‍රෑම් හි ඇති විවිධ ෆිල්ටර් (filters) භාවිත කරමින් ඡායාරූප ගැනීමට පෙළඹීම නිසා ඇය තුළ තමාගේ සැබෑ ස්වරූපය පිළිබඳව අකමැත්තක් ඇති වී, වයස අවුරුදු 10 දී සිරුර තුවාල කරගැනීමට පවා පෙළඹුණාය.

නඩු විභාගයේ ආරම්භක දේශනයේදී ලැනියර් ලීයෙන් කළ සෙල්ලම් කැට තුනක් (ABC) භාවිත කරමින් 'දරුවන්ගේ මොළය ඇබ්බැහි කරවීම' (Addicting the Brains of Children) යන සරල අදහස ජූරි සභාවට තේරුම් කර දුන්නේය. මෙටා සමාගමේ නීතිඥ පෝල් ෂ්මිට් (Paul Schmidt) තර්ක කළේ කේලිගේ මානසික ගැටලුවලට හේතුව ඇගේ පවුල් පසුබිම සහ ඉගෙනීමේ දුර්වලතා මිස සමාජ මාධ්‍ය නොවන බවයි. කෙසේ වෙතත්, නඩු විභාගයේදී ඉදිරිපත් වූ සමාගම්වල අභ්‍යන්තර ලේඛන මඟින් හෙළි වූයේ මෙම සමාගම් සූදු පිටිවල භාවිත කරන මනෝවිද්‍යාත්මක උපක්‍රම (casino science) සිය යෙදුම් තුළ භාවිත කර ඇති බවයි. ගූගල් සමාගමේ 2012 වසරේ අභ්‍යන්තර සටහනක යූටියුබ් හි අරමුණ නරඹන්නන් ආකර්ෂණය කරගැනීම නොව ඔවුන් ඇබ්බැහි කරවීම බව සඳහන්ව තිබුණි. එමෙන්ම ආරක්ෂක පියවරයන් සක්‍රිය කරන බොත්තම් වර්ණ වෙනස් නොවන පරිදි සඟවා තැබීම සහ සෑම දින 30කට වරක් ඒවා ස්වයංක්‍රීයව අක්‍රිය වන පරිදි සකස් කිරීම වැනි කූට උපක්‍රම (dark patterns) ඔවුන් භාවිත කර තිබුණි. 2018 මෙටා වාර්තාවක සඳහන් වූයේ නව යොවුන් වියේ පසුවන්නන් දිනා ගැනීමට නම් ඔවුන් ළමා වියේදීම ග්‍රහණය කරගත යුතු බවයි. ඉන්ස්ටග්‍රෑම් ප්‍රධානී ඇඩම් මොසේරි (Adam Mosseri) අධිකරණයේදී පැය 16ක භාවිතය ගැටලුසහගත වුවත් එය ඇබ්බැහියක් නොවන බව පැවසුවද, ලැනියර් විසින් කේලිගේ ෆිල්ටර් කරන ලද ඡායාරූප විශාල ප්‍රමාණයක් ඇතුළත් අඩි 50ක් දිගු පෝස්ටරයක් සකර්බර්ග් වෙත පෙන්වමින් ප්‍රශ්න කරන ලදී.

ගූගල් සමාගම යූටියුබ් යනු සමාජ මාධ්‍යයක් නොව හුදු ප්‍රවාහන (streaming) වේදිකාවක් බව පැවසුවද, ඔවුන්ගේම කෘතිම බුද්ධි පද්ධතිය වන 'ජෙමිනි' මඟින් යූටියුබ් යනු සමාජ මාධ්‍යයක් බව තහවුරු කර තිබුණි. එමෙන්ම චීනය තුළ ක්‍රියාත්මක වන ටික්ටොක් සංස්කරණයේ රාත්‍රී කාලයේ භාවිතය සීමා කිරීම, අසීමිතව පහළට අනුචලනය වැළැක්වීම සහ ඇඟිල්ලේ ප්‍රමාණය හා වේගය අනුව පරිශීලකයා ළමයෙකු දැයි හඳුනාගන්නා ආරක්ෂිත AI උපක්‍රම පැවතුණ ද, ජාත්‍යන්තර සංස්කරණ සඳහා ඒවා ඇතුළත් කර නොමැති බව හෙළි විය. බ්‍රිතාන්‍ය රජය විසින් වයස අවුරුදු 16ට අඩු දරුවන්ට සමාජ මාධ්‍ය තහනම් කිරීමට සැලසුම් කර ඇති අතර ලැනියර් එය අගය කරයි. දැනට කේලිට ලැබිය යුතු වන්දි මුදල ගෙවීම සමාගම් විසින් අභියාචනා ඉදිරිපත් කිරීම හේතුවෙන් වසර හතක් පමණ ප්‍රමාද වනු ඇත.

නීතිඥ ලැනියර්ගේ ආයතනය මේ වන විට කෘතිම බුද්ධි සමාගමක් වන OpenAI වෙත එරෙහිව ද නඩුවක් ගොනු කරමින් සිටින්නේ චැට්ජීපීටී (ChatGPT) භාවිතය හේතුවෙන් සිය පුතු සියදිවි නසාගත් බව පවසන මවුපියන් පිරිසක් වෙනුවෙනි. මීට අමතරව ළමයින් අතර ජනප්‍රිය 'රොබ්ලොක්ස්' (Roblox) ක්‍රීඩා වේදිකාවට එරෙහිව ද ළමා අපයෝජකයින්ට ඉඩකඩ සැලසීමේ චෝදනාව මත නඩු පැවරීමට ඔවුන් සූදානම් වේ. නීතිඥ ලැනියර්ගේ ජීවිත කතාව අළලා 2011 වසරේදී ක්‍රිස් එවන්ස් රංගනයෙන් දායක වූ 'පන්චර්' (Puncture) නැමැති චිත්‍රපටයක් ද නිර්මාණය වී ඇති අතර, එහි ලැනියර් විසින්ම සිය චරිතය නිරූපණය කර තිබේ. ඔහු දැනටත් බයිබලානුකුල අදහස් බෙදා ගැනීමට ඉන්ස්ටග්‍රෑම් ගිණුමක් පවත්වාගෙන යයි. මාර්ක් සකර්බර්ග් සතු අතිමහත් බලය පහසුවෙන් අත්නොහරිනු ඇති බැවින්, මෙම ඩිජිටල් ක්ෂේත්‍රයේ සටන තමාගේ ජීවිත කාලය පුරාම මෙන්ම මින් ඉදිරියටත් පවතිනු ඇති බව යථාර්ථවාදීව සිතන විට පෙනී යන බව ලැනියර් පවසයි.