හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය කේන්ද්ර කර ගනිමින් ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර පවතින යුදමය තත්ත්වය පසුගිය පැය 24 තුළ කැපී පෙනෙන ලෙස උත්සන්න වී තිබේ. ඇමෙරිකානු මධ්යම බලඇණිය විසින් හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය ආසන්නයේ පිහිටි ඉරාන මිසයිල සහ ඩ්රෝන දියත් කිරීමේ මධ්යස්ථාන, නාවික සම්පත් මෙන්ම වෙරළ ආරක්ෂක පද්ධති ඉලක්ක කර ගනිමින් පැය හතක කාලයක් පුරා දැවැන්ත නිරවද්ය ප්රහාර මාලාවක් එල්ල කර ඇත.
ලෝක තෙල් සැපයුමෙන් 20%ක් පමණ ප්රවාහනය කෙරෙන මෙම වැදගත් මුහුදු මාර්ගයේ ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සහ වාණිජ නැව් ගමනාගමනයට එල්ල වන තර්ජන මැඩපැවැත්වීම මෙම ප්රහාරයන්හි අරමුණ බව ඇමෙරිකාව පවසයි. මේ වන විට ඇමෙරිකානු නාවික හමුදාවට අයත් යුද නැව් 20කට අධික සංඛ්යාවක් සහ සිය ගණනක් ගුවන් යානා කලාපය තුළ සක්රීයව පවතින අතර, ඉරාන වරායන් වෙත ඇතුළු වන සහ පිටවන නෞකා ඉලක්ක කර ගනිමින් නාවික අවහිරතාවක් ද යළි පනවා තිබේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම නාවික අවහිරතාව හරහා ඉරාන ආර්ථිකය තවදුරටත් දැඩි අර්බුදයකට ලක්විය හැකි අතර එය කලාපීය ගැටුම් තවදුරටත් පුළුල් වීමට සහ අනපේක්ෂිත ප්රතිප්රහාර එල්ල වීමට හේතු වනු ඇතැයි විචාරකයෝ පවසති.
ඇමෙරිකානු මෙහෙයුම්වලට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉරානය ද දැවැන්ත ප්රතිප්රහාර මාලාවක් දියත් කර තිබේ. ඒ අනුව ජෝර්දානයේ පිහිටි කිං ෆයිසාල් ගුවන් හමුදා කඳවුර වෙත බැලස්ටික් මිසයිල ප්රහාර එල්ල කර ඇති අතර කුවේටයේ පිහිටි ඇමෙරිකානු ගුවන් කඳවුරක ගබඩා සංකීර්ණ වෙත ඩ්රෝන ප්රහාර එල්ල කර ඇත. මෑත දිනවලදී ජෝර්දානයට සහ බහරේනයට එල්ල වූ ප්රහාරයන්හි තවත් පියවරක් ලෙස මෙම ක්රියාමාර්ග හඳුන්වා දිය හැකිය. ඉරානය විසින් එල්ල කරන ලද මිසයිල සහ ඩ්රෝන බොහොමයක් ගුවනේදීම විනාශ කිරීමට ඇමෙරිකානු ආරක්ෂක පද්ධති සමත් වී ඇති බැවින් ඇමෙරිකානු පාර්ශවයට ක්ෂණික ජීවිත හානි කිසිවක් වාර්තා වී නොමැත. තම කලාපීය බලවේග සහ ප්රොක්සි ජාලයන් යොදාගනිමින් ඇමෙරිකානු ආක්රමණයට එරෙහිව ස්වයං ආරක්ෂාව සඳහා මෙම පියවර ගත් බව ටෙහෙරානය ප්රකාශ කළද, මෙවැනි ප්රහාර හේතුවෙන් කුවේටය සහ ජෝර්දානය වැනි සෙසු ගල්ෆ් කලාපීය රටවල් ද මෙම ගැටුමට සෘජුවම මැදිහත් වීමේ අවදානමක් මතුව ඇත.
මේ අතර, ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් කොන්ග්රස් මණ්ඩලය වෙත ජූලි 14 වනදා නිල වශයෙන් දැනුම් දී ඇත්තේ පසුගිය ජූලි 7 වනදා සිට ඉරානය සමඟ යළිත් සතුරුකම් ආරම්භ වී ඇති බවයි. කෙටි සටන් විරාමයකින් පසුව සිදුවූ මෙම දැනුම්දීමත් සමඟ යුද බලතල යෝජනාවට අනුව මිලිටරි මෙහෙයුම් සඳහා දින 60ක නව කාලසීමාවක් ක්රියාත්මක වේ. ධවල මන්දිරයේ පැවැති විශේෂ සාකච්ඡාවකදී ජනාධිපති ට්රම්ප් අනතුරු අඟවා ඇත්තේ ඉරානය සාකච්ඡා මේසයට නොපැමිණෙන්නේ නම් සහ හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය විවෘත නොකරන්නේ නම්, එරට බලශක්ති මධ්යස්ථාන, විදුලි බලාගාර සහ පාලම් වැනි යටිතල පහසුකම් ඉලක්ක කර ගනිමින් ඉදිරි දිනවලදී දැවැන්ත ප්රහාර එල්ල කරන බවයි. ට්රම්ප් පරිපාලනයේ මෙම උපක්රමය ඉරානයට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කිරීම සඳහා භාවිත කරන්නක් ලෙස ආධාරකරුවන් පෙන්වා දුන්නද, සිවිල් යටිතල පහසුකම් ක්රමානුකූලව විනාශ කිරීම හරහා ඉරාන ජනතාව අතිමහත් මානුෂීය අර්බුදයකට මුහුණ දෙනු ඇතැයි විරුද්ධ පක්ෂ නායකයෝ බිය පළ කරති.
පවතින යුද වාතාවරණය හමුවේ සිවිල් වැසියන්ට සිදුවන හානිය පිළිබඳව ද ජාත්යන්තරයේ දැඩි අවධානයක් යොමුව තිබේ. විශේෂයෙන්ම 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී ගිනිකොනදිග ඉරානයේ මිනාබ් නුවර පිහිටි ෂජාරේ ටයියෙබේ ප්රාථමික පාසලට ඇමෙරිකාව එල්ල කළ ප්රහාරයෙන් පාසල් ළමුන් 120කට වැඩි පිරිසක් ඇතුළු සිවිල් වැසියන් 150කට අධික සංඛ්යාවක් ජීවිතක්ෂයට පත්වීමේ සිදුවීම පිළිබඳ පරීක්ෂණ වාර්තාව ප්රසිද්ධ කරන ලෙස ඇමෙරිකානු ඩිමොක්රටික් සෙනෙට් සභිකයෝ පෙන්ටගනයෙන් ඉල්ලා සිටිති. යල්පැනගිය බුද්ධි තොරතුරු මත පදනම්ව මෙම ප්රහාරය එල්ල කර ඇති බවට තොරතුරු වාර්තා වන අතර, 2026 වසරේ මුල් භාගයේ සිට මේ දක්වා සිදුවූ මෙහෙයුම් හේතුවෙන් සිවිල් වැසියන් දහස් ගණනක් මියගොස් හෝ තුවාල ලබා ඇත. සිවිල් වැසියන් වෙසෙන ප්රදේශ ආශ්රිතව ඉරානය සිය මිලිටරි සම්පත් රඳවා තබා ඇති බැවින් නිරවද්ය ආයුධ භාවිත කළද මෙවැනි හානි සිදුවන බව පෙන්ටගනය ප්රකාශ කළද, මෙය ජාත්යන්තර නීති සහ සදාචාරාත්මක වගවීම් උල්ලංඝනය කිරීමක් බවට පෙන්වා දෙමින් විනිවිදභාවය ඉල්ලා සිටින පාර්ශව චෝදනා කරති.
මෙම ඇමෙරිකානු-ඉරාන ගැටුමේ බලපෑම සෙසු කලාපීය රටවල් කරා ද ව්යාප්ත වෙමින් පවතී. ඉරානයේ සහාය ලබන යේමනයේ හූති සටන්කාමීන් විසින් සෞදි අරාබිය ඉලක්ක කර ගනිමින් බැලස්ටික් මිසයිල සහ ඩ්රෝන ප්රහාර දියත් කර ඇති අතර, ඊශ්රායල අගමැති නෙදන්යාහු ප්රකාශ කර ඇත්තේ තමන්ට තර්ජනයක් වන ඕනෑම පාර්ශවයකට ඕනෑම ස්ථානයකදී ප්රහාර එල්ල කිරීමට පසුබට නොවන බවයි. මෙම ප්රකාශය හරහා ඉරානය සෘජුවම ඉලක්ක කර ඇති අතර ඊශ්රායලය ඇමෙරිකානු හමුදා සමඟ පවතින සබඳතා සහ සම්බන්ධීකරණය තවදුරටත් තහවුරු කර ඇත. සෞදි අරාබිය වැනි රටවල් මෙම ගැටුමට සෘජුව මැදිහත් වීමෙන් වැළකී සිටීමට උත්සාහ කළද, හූති සහ ඉරාන තර්ජන හමුවේ සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයම මහා පරිමාණ යුද්ධයක අද්දරට පැමිණ තිබේ.
ගෝලීය ආර්ථිකයට සහ බලශක්ති ක්ෂේත්රයට ද මෙම තත්ත්වය දැඩි ලෙස බලපා ඇත. හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධිය සම්පූර්ණයෙන්ම වසා දමා නොමැති වුවද, පවතින මිලිටරි අවහිරතා සහ තර්ජන හේතුවෙන් ලෝක වෙළඳපොළේ ඉන්ධන මිල ඉහළ මට්ටමක පවතී. විශේෂයෙන්ම ඩීසල් සහ ගුවන් යානා ඉන්ධන මිල ගණන් සීඝ්රයෙන් ඉහළ ගොස් ඇත්තේ පිරිපහදු කිරීමේ සහ ප්රවාහන ක්ෂේත්රයේ පවතින බාධා හේතුවෙනි. පුරෝකථන වෙළඳපොළ දත්ත පෙන්වා දෙන්නේ මේ වසර අවසන් වන විට හෝර්මූස් සමුද්ර සන්ධියේ නැව් ගමනාගමනය යථා තත්ත්වයට පත්වීමේ සම්භාවිතාව 50%ක් පමණක් වන බවයි. ඇමෙරිකාව තවදුරටත් ඉරාන බලශක්ති ක්ෂේත්රයට ප්රහාර එල්ල කළහොත් ලෝක ආර්ථිකය දැඩි උද්ධමනයකට ලක්වීමේ සහ සැපයුම් අඩාල වීමේ අවදානමක් පවතී.
මෙම ගෝලීය බලශක්ති අර්බුදයේ සෘජු බලපෑම ශ්රී ලංකාව ඇතුළු දකුණු ආසියානු රටවලට ද තදින්ම දැනෙමින් පවතී. 2022 වසරේ පැවති ආර්ථික අර්බුදයට සාපේක්ෂව මෙවර ශ්රී ලංකාව සතුව විදේශ විනිමය සංචිත පැවතුණද, මැදපෙරදිගින් ඉන්ධන සපයා ගැනීමේ භෞතික බාධා හේතුවෙන් රට තුළ යළිත් ඉන්ධන පෝලිම් නිර්මාණය වී තිබේ. දේශීය වෙළඳපොළේ ඉන්ධන මිල 25%කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇති අතර ඉන්ධන පිරිමසා ගැනීම සඳහා සතියකට දින හතරක වැඩ මුර ක්රමයක් ද යළි හඳුන්වා දීමට රජයට සිදුව ඇත. ප්රවාහන, කෘෂිකාර්මික සහ සුළු පරිමාණ ව්යාපාර මේ හේතුවෙන් දැඩි අර්බුදයකට ලක්ව ඇති අතර පශ්චාත් අර්බුද ආර්ථික ප්රකෘතිමත් වීම කෙරෙහි ද මෙයින් දැඩි බාධා එල්ල වී තිබේ. ඈත බැහැර පවතින මෙම මහා බලවතුන්ගේ ගැටුම, ශ්රී ලංකාව වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල දෛනික ආර්ථික ක්රියාවලිය සම්පූර්ණයෙන්ම අඩාල කිරීමට සමත්ව ඇත.