කොළඹ කේන්ද්ර කරගනිමින් ක්රියාත්මක වූ මහා පරිමාණ විදේශ විනිමය ජාවාරමකට සම්බන්ධ ව්යාපාරිකයෙකු මූල්ය අපරාධ විමර්ශන කොට්ඨාසය (FCID) විසින් මෑතකදී අත්අඩංගුවට ගෙන තිබේ. මෙම පුද්ගලයා 2023 වසරේ සිට ව්යාජ සමාගම් (Shell Companies) විශාල සංඛ්යාවක් උපයෝගී කරගනිමින් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන ගණනක් මෙරටින් බැහැරට ගලා යාමට සලස්වා ඇති බව හෙළි වී ඇත.
මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ මෙරටට භාණ්ඩ ආනයනය කරන බව පෙන්වන ව්යාජ ලියකියවිලි (Phantom Imports) හරහා නීති විරෝධී ලෙස මුදල් ප්රේෂණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ඔහුට චෝදනා එල්ල වේ. මෙම වැටලීම සාර්ථක එකක් ලෙස අගය කළ හැකි වුවද, එය සමස්ත විදේශ විනිමය ජාවාරම් ජාලයේ ඉතා කුඩා කොටසක් පමණක් වන අතර මේ සම්බන්ධයෙන් තවදුරටත් පුළුල් ක්රියාමාර්ග ගත යුතුව තිබේ.ශ්රී ලංකාවේ බැංකු පද්ධතියට වාර්ෂිකව අතිවිශාල විදේශ විනිමය ප්රමාණයක් අහිමි කරන විදේශ විනිමය ජාවාරම්කරුවන් රැසක් තවමත් ක්රියාත්මක වන අතර, ඒ අතරට ඇතැම් අපනයනකරුවෝ ද ඇතුළත් වෙති. මහජන ආරක්ෂක අමාත්ය ආනන්ද විජේපාල මහතා මීට සති දෙකකට පමණ පෙර පාර්ලිමේන්තුවේදී අනාවරණය කළේ, මෙවැනි ආනයන-අපනයන ආයතන විශාල සංඛ්යාවක් මාස හයක් වැනි කෙටි කාලයක් පමණක් ක්රියාත්මක වන ව්යාජ ආයතන බවයි. රේගු විමර්ශනවලට අනුව, 2023 ජනවාරි 01 සිට 2025 සැප්තැම්බර් 30 දක්වා කාලය තුළ බැංකු 13ක ගිණුම් 227ක් පවත්වාගෙන ගිය දේශීය සමාගම් 105ක් විසින් ව්යාජ ආනයන පෙන්වමින් 26,108 වතාවක් විදේශයන් වෙත මුදල් යවා ඇත. මීට අමතරව, ඇතැම් ව්යාපාරිකයන් තමන් උපයන අපනයන ආදායම් විදේශ රටවල රඳවා තබා ගනිමින්, රේගුව නොමඟ හැරීම සඳහා ව්යාජ ඉන්වොයිසි සකස් කිරීම වැනි නීති විරෝධී උපක්රම භාවිත කරන බවද අනාවරණය වේ.
පවතින ඉහළ විනිමය අනුපාත, කඩිනම් මුදල් හුවමාරුව, ලියකියවිලි අවශ්ය නොවීම සහ ප්රධාන වශයෙන්ම පවතින රහස්යභාවය හේතුවෙන් විවිධ රජයන් යටතේ ‘හවාලා’ (Hawala) සහ ‘උණ්ඩියල්’ (Undiyal) වැනි අවිධිමත් මුදල් හුවමාරු ක්රම රට තුළ බෙහෙවින් ව්යාප්ත වී ඇත. මෙවැනි ක්රමවේද හරහා කිසිදු නියාමනයකින් තොරව විදේශ විනිමය සංසරණය වන අතර, එය රටේ ආර්ථිකයට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරයි. විදේශගත ශ්රී ලාංකික ශ්රමිකයන් විශාල පිරිසක් ද තමන් උපයන මුදල් මෙරටට එවීමට මෙම අවිධිමත් නාලිකා භාවිත කරන බව වාර්තා වේ.
විදේශ රැකියාවල නියුතු ශ්රමිකයන් නිල බැංකු පද්ධතිය හරහා මුදල් එවන විට පමණක් එම විදේශ විනිමය බැංකු පද්ධතියට එකතු වන අතර, එමඟින් මධ්යම බැංකුවේ විදේශ සංචිත වර්ධනය වී නිල ගෙවුම් ශේෂ (Balance of Payments) සංඛ්යාලේඛනවලට දායකත්වයක් ලැබේ. එහෙත්, මෙම ප්රේෂණ හවාලා හෝ උණ්ඩියල් ජාල වෙත යොමු වූ විට විදේශ විනිමය බැංකු පද්ධතිය මඟහැර යන බැවින්, ගෙවුම් ශේෂ දත්ත විකෘති වන අතර නිල සංචිත ගොඩනැඟීම ද අඩාල වේ. එමෙන්ම විදේශ විනිමය ප්රවාහයන් පිළිබඳව මධ්යම බැංකුවට පවතින නියාමන බලය ද අහිමි වේ. මෙම අවිධිමත් ක්රමවේද රටේ විදේශ විනිමය සංචිතය පිරිහීමට ලක් කරනවා පමණක් නොව, ත්රස්තවාදය ඇතුළු නීති විරෝධී ක්රියාකාරකම් සඳහා අරමුදල් සැපයීමට යොදාගත හැකි බැවින් ජාතික ආරක්ෂාවට ද එය දැඩි තර්ජනයකි. කෙසේ වුවද, මෙම ජාලයන් මුළුමනින්ම මර්දනය කිරීමට මෙතෙක් පූර්ණ ශක්තියක් සහිත වැඩපිළිවෙළක් ක්රියාත්මක වී නොමැත.
2021 වසරේදී මෙරට විදේශ විනිමය අර්බුදයේ මුල් සලකුණු මතු වූ අවස්ථාවේදී, අවිධිමත් ක්රම හරහා සිදුවන විදේශ විනිමය ගලායාම පිළිබඳව මාධ්ය විසින් එවකට සිටි රාජ්ය නායකයන් දැනුවත් කළද, ඔවුන් එය සුළුකොට තකා එවැනි ක්රියාවන්ට එරෙහිව පියවර ගැනීම ප්රතික්ෂේප කළහ. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස මාස කිහිපයකට පසු අත්යවශ්ය භාණ්ඩ ආනයනය කිරීමට පවා ඩොලර් නොමැතිව එම පාලකයන්ට මහජන විරෝධතා හමුවේ පලා යාමට සිදු විය. වත්මන් පාලකයන් ද මෙම නීති විරෝධී මුදල් හුවමාරු මෙහෙයුම් වහාම අත්හිටුවා, දැඩි පීඩනයකට ලක්ව ඇති විදේශ විනිමය සංචිත ශක්තිමත් කිරීමට පියවර නොගතහොත් ඔවුන්ට ද එවැනිම ඉරණමකට මුහුණ දීමට සිදු වනු ඇත.
විදේශ විනිමය ජාවාරම්කරුවන්ට එරෙහිව කටයුතු කිරීම සඳහා වඩාත් ශක්තිමත් නීතිමය රාමුවක අවශ්යතාවය වර්තමානයේ තදින්ම දැනෙමින් පවතී. එක්සත් ජාතික පක්ෂය නායකත්වය දුන් යහපාලන රජය සමයේ 1953 විනිමය පාලන පනත අහෝසි කර 2017 විදේශ විනිමය පනත හඳුන්වා දීම, විදේශ විනිමය ජාවාරම්කරුවන්ට විශාල රැකවරණයක් සපයා ඇත. පැරණි විනිමය පාලන පනත ශ්රී ලංකාවේ විදේශ විනිමය, ਰන්, සුරැකුම්පත් සහ දේශසීමා මූල්ය ගනුදෙනු පාලනය කළ ප්රධාන ව්යවස්ථාපිත රාමුව විය. එහෙත් විදේශ විනිමය ගලායාම ලිහිල් කිරීමේ මුවාවෙන් හඳුන්වා දුන් 2017 පනත මඟින්, ඇප ලබා දිය නොහැකි අපරාධ වැරදි සිවිල් වැරදි බවට පරිවර්තනය කරන ලදී. එබැවින්, ජාවාරම්කරුවන්ට එරෙහිව දැඩිව නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමට සහ රටේ විදේශ විනිමය සංචිත සුරක්ෂිත කිරීමට නම් 1953 විනිමය පාලන පනත නැවත බලාත්මක කිරීම කෙරෙහි වත්මන් රජයේ බරපතල අවධානය යොමු විය යුතුය.