මාතලේ දිස්ත්රික්කයට අයත් දඹුල්ලේ පල්ලේගම නමැති රමණීය ගම්පියස කේන්ද්ර කරගනිමින් 1954 වර්ෂයේ ජූනි මස 15 වැනි දින උපත ලැබූ නන්දසේන කුල කුමරුවා පසුකාලීනව මෙරට බෞද්ධ ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සලකුණක් බවට පත්විය. කරඳගොල්ල වලව්වේ කිරිබණ්ඩා නිලමේතුමාට සහ කරුණා කුමාරිහාමි මැතිණියට දාව උපන් එකම දරුවා වූ මොහු, සිය මූලික අධ්යාපන කටයුතු සඳහා මුලින්ම බුලාගල ප්රාථමික විද්යාලය වෙත යොමු කෙරුණි.
ඉන් අනතුරුව පැල්වෙහෙර වැලිහේන විද්යාලයෙන් සහ කණ්ඩලම පල්ලේගම ශ්රී සිද්ධාර්ථ මහා විද්යාලයෙන් අධ්යාපනය හැදෑරූ මේ කුමරුවා කුඩා කල සිටම ආගමික පරිසරයක් තුළ හැදී වැඩුණි. එම ශාන්ත ස්වභාවය සහ බුද්ධ ශාසනය කෙරෙහි වූ දැඩි නැඹුරුව හේතුවෙන් වයස අවුරුදු දහහතරක් වන විට, එනම් 1968 වර්ෂයේදී අනුරාධපුර රුවන්වැලි සෑය මහා විහාරයට පැමිණීමට ඔහුට හැකි විය.ඓතිහාසික රුවන්වැලි සෑ පුදබිමේදී උදුරුව හල්මිල්ලෑවේ ශ්රී රේවත නාහිමි, පල්ලේගම සිරිසුමන ධම්මරක්ඛිත නාහිමි සහ පල්ලේගම ඥානරතන යන නායක ස්වාමීන්ද්රයන් වහන්සේලාගේ ආචාර්යත්වයෙන් 'පල්ලේගම හේමරතන' යන උතුම් වූ ශාසනික නාමයෙන් මෙම කුල කුමරුවා පැවිදි බිමට ඇතුළත් විය. මෙහිදී සිරිසුමන නාහිමියන් විසින් මෙම දරුවා ශාසනයට එක් කර ගැනීම සඳහා විශේෂ උනන්දුවක් දක්වා තිබූ බව මූලාශ්රවල සඳහන් වන අතර, මෙම සබඳතාව කිසිසේත්ම පවුල් ඥාතිත්වයක් මත පදනම් වූවක් නොව හුදෙක්ම ආචාර්ය-ශිෂ්ය සහ පැවිදි පරම්පරා සම්ප්රදාය මත ගොඩනැගුණක් විය. පැවිදි දිවියට ඇතුළත් වීමෙන් අනතුරුව අනුරාධපුර මහා විහාර පිරිවෙනෙන් සිය මූලික පිරිවෙන් අධ්යාපනය සාර්ථකව හැදෑරූ හේමරතන සාමණේරයන් වහන්සේ, වැඩිදුර උසස් අධ්යාපන කටයුතු වෙනුවෙන් 1971 වර්ෂයේදී කොළඹ මාළිගාකන්ද විද්යෝදය පිරිවෙනටත්, ඉන්පසු 1975 වර්ෂයේදී සඳලංකාව ශාස්ත්රෝදය පිරිවෙනටත් ඇතුළත් වූහ. ශාස්ත්රීය ගවේෂණයන්හි නිරත වීමට දැඩි ඇල්මක් දැක්වූ උන්වහන්සේ පසුව කැලණිය විශ්වවිද්යාලයට ඇතුළත් වී පුරාවිද්යාව පිළිබඳව ගෞරව උපාධියක් ද ලබා ගැනීමට සමත් වූහ.
පුරාවිද්යා ගෞරව උපාධිධාරියෙකු ලෙස උන්වහන්සේ සතු වූ හසළ දැනුම ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක කිරීමේ අවස්ථාව 1989 වර්ෂයේදී අනුරාධපුර ජේතවනාරාමාධිකාරී ධුරයට පත්වීමත් සමඟ උදා විය. මධ්යම සංස්කෘතික අරමුදලේ සංස්කෘතික ත්රිකෝණය යටතේ ක්රියාත්මක වූ ජේතවනාරාම ව්යාපෘතියේ සහකාර අධ්යක්ෂවරයෙකු ලෙස කටයුතු කරමින් උන්වහන්සේ එහි ඓතිහාසික උරුමයන් මතු පරපුර වෙනුවෙන් සුරක්ෂිත කිරීම උදෙසා අතිමහත් නිහඬ මෙහෙවරක් ඉටු කළහ. ඉන් වසර අටකට පසු, එනම් 1997 වර්ෂයේදී රුවන්වැලි චෛත්යාරාමාධිකාරී ධුරයට පත්වූ පල්ලේගම හේමරතන නාහිමියෝ, ස්යාමෝපාලි මහා නිකායේ මල්වතු පාර්ශ්වයේ රජරට නුවරකලාවියේ ප්රධාන සංඝනායක පදවියෙන් ද පිදුම් ලැබූහ. රුවන්වැලි සෑයේ විහාරාධිකාරීවරයා ලෙස උන්වහන්සේගේ පාලන කාලය තුළ සිදු වූ ශාසනික සහ භෞතික සංවර්ධනය අතිමහත්ය.
විශේෂයෙන්ම මධ්යම සංස්කෘතික අරමුදලේ අනුරාධපුර මහා විහාර ව්යාපෘතිය ආරම්භ වීමත් සමඟ හේමරතන නාහිමියෝ එම සියලු භෞතික සංවර්ධන කටයුතු ඍජුවම අධීක්ෂණය කරමින් සම්බන්ධීකරණය කළහ. අක්කර හයක පමණ අතිවිශාල භූමි භාගයක් පුරා විහිදී තිබුණු රුවන්වැලි මහා සෑයේ සුවිසල් වැලි මළුව ඒ වන විටත් පස්වලින් මුළුමනින්ම වැසී ගොස් තිබුණු අතර, ඈත අතීතයේ සිටම පැමිණි බොහෝ බැතිමතුන් ඒ පිළිබඳව කිසිවක් දැනුවත්ව සිටියේ ද නැත. ගොඩගැසී තිබුණු එම පස් කඳු ඉවත් කර සලපතල මළුව වටා වූ දැවැන්ත වැලි මළුව පාදා සම්පූර්ණයෙන්ම සංරක්ෂණය කිරීමේ දුෂ්කර වූත් අතිශය සියුම් වූත් ව්යායාමයට නායකත්වය ලබා දුන්නේ උන්වහන්සේ විසිනි. මීට අමතරව රුවන්වැලි සෑ මළුවට වැටෙන වර්ෂා ජලය එක්රැස් වීම සඳහා සිව් දිශාවෙන් නිර්මාණය කර තිබූ පොකුණු අතුරින් නැගෙනහිර දිශාවේ පිහිටි කවාකාර පොකුණ මුළුමනින්ම ප්රතිසංස්කරණය කිරීම ද උන්වහන්සේගේ අනුශාසනා පරිදි සිදුවිය. තවද, සෑ මළුවේ මහා ප්රාකාරය සංරක්ෂණය කිරීම, ආබාධිත බැතිමතුන් වෙනුවෙන් උතුරු දෙසින් විශේෂ ප්රවේශ මාර්ගයක් සකස් කර දීම, ලංකා ට්රාන්ස්ෆෝමර්ස් ආයතනය හරහා සෑ රදුන්ට විදුලි ආලෝකය ලබා දීම, භූමිය අලංකාර කිරීම සහ ප්රවේශ මාර්ග නවීකරණය කිරීම වැනි දැවැන්ත කාර්යභාරයන් රැසක් නාහිමියන්ගේ මූලිකත්වයෙන් සිදු කෙරුණි.
ශාසනික හා සංවර්ධන මෙහෙවරට අමතරව පල්ලේගම හේමරතන නාහිමියන් යනු මෙරට කලා ක්ෂේත්රය තුළ නොමැකෙන සටහනක් තැබූ ප්රතිභාපූර්ණ ගීත රචකයෙකි. 1969 වර්ෂයේ සිට කවියෙකු ලෙස සමාජයට විශාල මෙහෙවරක් ඉටු කළ උන්වහන්සේ, 1979 වසරේ සිට ගීත රචකයෙකු ලෙස ඉමහත් ජනප්රියත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේගේ ප්රථම ගීත සංග්රහය වූ 'පහන නිවී දොළොස්මහේ' කෘතිය 1988 වර්ෂයේදී එළිදැක්වුණු අතර, ඉන්පසු චිත්රපට ගීත රචනයට ද පිවිසි උන්වහන්සේ මෙරට සිනමා වංශකතාවේ සම්මානනීය නිර්මාණකරුවෙකු බවට පත්වූහ. 2011 වසරේ තිරගත වූ 'මහින්දාගමනය' චිත්රපටය වෙනුවෙන් රචනා කළ 'සංසාරේ මහබරයාදී' ගීතය සඳහා දෙරණ ලක්ස් සම්මාන උළෙලේදී හොඳම චිත්රපට ගීතයට හිමි සම්මානය ද, ඕසීඅයිසී (SIGNIS) රන් සම්මානය ද උන්වහන්සේට හිමි විය. එසේම 2015 වර්ෂයේදී තිරගත වූ 'මහරජ ගැමුණු' චිත්රපටය වෙනුවෙන් රචිත 'සඳ මඩල වී' ගීතය උදෙසා හිරු ගෝල්ඩන්, සරසවි සම්මානය, SIGNIS සහ ජනාධිපති සම්මාන යන අග්රගණ්ය සම්මානයන්ගෙන් උන්වහන්සේ පිදුම් ලැබූහ.
දශක ගණනාවක් පුරා අනුරාධපුර පුදබිම කේන්ද්ර කරගනිමින් සිදු කළ මෙකී අප්රමාණ මෙහෙවර හේතුවෙන් උන්වහන්සේ සමස්ත බෞද්ධ සමාජය තුළම ඉහළ ගෞරවාදරයකට පාත්ර විය. 2022 ඔක්තෝබර් මස 18 වැනි දින එවකට අටමස්ථානාධිපතිව වැඩවිසූ ආචාර්ය පල්ලේගම සිරිනිවාස නායක ස්වාමීන්ද්රයන් වහන්සේ අපවත් වීමෙන් අනතුරුව, එම උත්තරීතර පුරප්පාඩුව සඳහා සුදුසුම හිමිනම ලෙස පල්ලේගම හේමරතන නාහිමියන් තෝරාපත් කර ගැනුණි. ඒ අනුව 2022 නොවැම්බර් මස මුල් සතියේදී අටමස්ථාන කාරක සභාව විසින් ගන්නා ලද ඒකමතික තීරණයකට අනුව ජයශ්රී මහා බෝධිය ඇතුළු අටමස්ථානයේ අභිනව අටමස්ථානාධිපති ධුරයට උන්වහන්සේ පත් කරන ලදී.
කෙසේ වෙතත්, 2026 මැයි 8 වැනිදා නවලෝක රෝහලේදී උන්වහන්සේව අත්අඩංගුවට ගනු ලැබුවේ බාලවයස්කාර දැරියක් අපයෝජනය කිරීමේ බරපතළ චෝදනාවක් මතය. 2022 වසරේ පමණ ආරම්භ වී අටමස්ථානයට සම්බන්ධ පුදබිමකදී සිදුවූ බව කියන මෙම ලිංගික අපයෝජනයට අදාළව, නිට්ටඹුව ප්රදේශයේ පදිංචි වින්දිත දැරියගේ මව ද දියණිය මුදලට විකිණීමට ආධාර දීමේ චෝදනාව මත අත්අඩංගුවට පත්විය. අනුරාධපුර මහේස්ත්රාත් අධිකරණය මගින් රක්ෂිත බන්ධනාගාරගත කිරීමෙන් පසු දැඩි ඇප කොන්දේසි මත උන්වහන්සේ මුදා හැරීමට නියෝග කෙරුණි. ජාතික ළමා ආරක්ෂණ අධිකාරියේ මැදිහත්වීමෙන් විමර්ශන සිදුවන නමුදු, නීතිඥවරුන් මගින් කරුණු දක්වමින් හේමරතන හිමියන් තමාට එල්ල වී ඇති සියලු චෝදනා තරයේ ප්රතික්ෂේප කර තිබේ.
පල්ලෙගම හිමි ලියූ ප්රකට ගීත
- අතීතය සිහිනයක් පමණයි – කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ
- බෝ මළුවේ පහන – (විවිධ ගායකයින්)
- ඉර බැස යන හැටි – (විවිධ ගායකයින්)
- මහා බෝසත් – සෝමතිලක ජයමහ
- නිවන් පුරට යන – සුනිල් එදිරිසිංහ
- ඔබගේ සිනහවෙන් – (විවිධ ගායකයින්)
- ඕනෑම නම් ඔබට – කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ
- රන් හුයෙන් – කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ සහ සමිතා මුදුන්කොටුව
- සංසාරේ මහබරයාදී / සංසාරේ මහ බර පොඩි – කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ සහ උරේෂා රවිහාරි
- යාළු වෙලා ඉන්නත් බෑ – සෝමතිලක ජයමහ
- සඳ මඩල වී – නිරෝෂා විරාජිනී
- ලොව බැබලේවා – නාලක අංජන කුමාර
- සිත නිවා පහන් කළ – ගුණදාස කපුගේ
- ලොවේ දුක දැක – ගුණදාස කපුගේ
- නොසිටියා නම් නුඹත්... – ෆියාස් මිස්කින්
- සීතල ගඟුල වගෙයි මං – කරුණාරත්න දිවුල්ගනේ
- කුමට සත්සර රාව නංවා / හිඳිමි ගොළු වී මම් – ගුණදාස කපුගේ
