මොනරාගල දිස්ත්රික්කයේ මඩුල්ල කොට්ඨාසයට අයත් රතුගල ආදිවාසී ගම්මානයේ නායක, දානිගල මහ බණ්ඩලාගේ සුදා වන්නිල ඇත්තෝ සිය ජීවන ගමනෙන් සමුගෙන තිබේ. මියයන විට හැට දෙහැවිරිදි වියේ පසුවූ ඒ මහතා අභාවප්රාප්ත වී ඇත්තේ වැලිසර ලය රෝහලේ නේවාසිකව ප්රතිකාර ලබමින් සිටියදීය.
ශ්රී ලංකාවේ පැරණිතම ආදිවාසී කණ්ඩායමක් ලෙස සැලකෙන රතුගල වැදි ප්රජාව වසර දස දහසක් හෝ හතළිස් දහසක් තරම් ඈත අතීතයකට දිවයන ප්රාග් ඓතිහාසික මානවයාගෙන් පැවත එන බව විශ්වාස කෙරේ. මහාවංශයට අනුව කුවේණියගේ දරුවන්ගෙන් පැවත එන බවට ජනප්රවාදයේ සඳහන් වන මෙම ප්රජාව, ක්රිස්තු පූර්ව හයවන සියවසේදී පමණ සිංහල සහ දෙමළ ජනාවාස බිහිවීමට පෙර සිටම දිවයිනේ ජීවත් වූ මුල්ම පදිංචිකරුවන් ලෙස ඉතිහාසයට එක්ව සිටිති.
එක්දහස් නවසිය පනහේ දශකයේදී ගල්ඔය ජාතික වනෝද්යානය ආශ්රිතව සේනානායක සමුද්රය ඉදිවීමත් සමග දානිගල ප්රදේශයේ ජීවත් වූ පවුල් හතක් තම සාම්ප්රදායික ජීවන රටාව ආරක්ෂා කර ගැනීමේ අරමුණින් රජයේ ප්රදාන සහ වන්දි මුදල් ප්රතික්ෂේප කරමින් රතුගල ගල්ගුහාවකට සංක්රමණය වීමෙන් මෙම ගම්මානය ආරම්භ වී ඇත. දඹාන වැනි අනෙකුත් ආදිවාසී ගම්මානවලට සාපේක්ෂව අඩු වාණිජකරණයකට ලක්ව ඇති රතුගල ප්රජාව, සිංහල ගොවීන් සහ මුස්ලිම් වෙළෙඳුන් සමග ගනුදෙනු කරන අතරතුර පවා තම මුතුන්මිත්තන්ගේ සම්ප්රදායන් දැඩිව ආරක්ෂා කර ගැනීමට සමත් වී තිබේ.
දුනු ඊතල, පොරොව සහ හෙල්ල භාවිතයෙන් වනයේ දඩයමේ යෙදීම මෙන්ම මී පැණි, පලතුරු සහ අල වර්ග රැස් කරමින් සොබාදහමට හිතකාමීව ජීවත් වීම ඔවුන්ගේ ප්රධාන ජීවන උපායයි. මළවුන්ගේ ආත්ම හෙවත් නෑ යකුන් ඇදහීම සිය මූලික විශ්වාසය කරගත් මෙම පිරිස, කිරි කොරහ වැනි සාම්ප්රදායික ශාන්තිකර්ම, ජන ගී සහ දඩයම් නැටුම් අදටත් අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යති. ඔවුන්ටම ආවේණික වූ පැරණි භාෂාවක් තිබුණද, වර්තමානය වන විට එයට සිංහල වචන ද මිශ්ර වී භාවිතයට ගැනේ.
අභාවප්රාප්ත සුදා වන්නිල ඇත්තන් මෙන්ම උප නායක ගුණබන්දිලා ඇත්තන් වැනි නායකයින් රතුගල ආදිවාසී උරුම මධ්යස්ථානය හරහා මෙම සංස්කෘතිය අනාගත පරපුරට දායාද කිරීම වෙනුවෙන් විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කර ඇත. නවීකරණය, භූමි අත්පත් කර ගැනීම් සහ වනාන්තර වෙත ප්රවේශ වීමට ඇති සීමාවන් හේතුවෙන් තම අනන්යතාවය රැකගැනීමේ අභියෝගයකට මුහුණ දී සිටින මෙම කුඩා ප්රජාව, සංචාරක ව්යාපාරය ඔස්සේ යම් ආදායමක් උපයා ගනිමින් සිය පාරම්පරික භූමියේ අයිතිය වෙනුවෙන් තවදුරටත් පෙනී සිටිති.
