අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් සමාජ මාධ්ය ඔස්සේ නිවේදනය කළ පරිදි, ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි සෙනසුරාදා දිනයේදී මියගොස් ඇත. මියයන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 86 කි.
1989 වසරේ ජුනි මාසයේදී ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා ලෙස පත්වූ ඔහු, දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් පුරා එරට පාලනය කළ ලොව වැඩිම කාලයක් බලයේ සිටි ඒකාධිපතියෙකු ලෙස සැලකේ. සිය පදවිප්රාප්ති කතාවේදී තමා අඩුපාඩු සහිත පුද්ගලයෙකු බවත්, සුළු ආගමික ශිෂ්යයෙකු පමණක් බවත් ඔහු ප්රකාශ කළ අතර, එමඟින් ඔහුගේ පාලන සමය පුරාම දක්නට ලැබුණු අනාරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ හැඟීම මනාව පිළිඹිබු විය. ඔහු ඇත්තටම මරාදමන්නට අවශ්ය කෙනෙක්ද? මේ සමග පළවන්නේ නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස් පුවත්පත ඒ ගැන අද (2) පළ කර ඇති ලිපියකි.ජෝර්ජ් එච්. ඩබ්ලිව්. බුෂ් ගේ සිට පැමිණි සෑම අමෙරිකානු ජනාධිපතිවරයෙකුටම අභියෝගයක් වූ කමේනි, සිරියාව, ලෙබනනය, ඉරාකය, යේමනය සහ ගාසා තීරය යන කලාපයන්හි ආධිපත්යය පතුරුවමින් මැදපෙරදිග බලවත්ම මිනිසා බවට පත්ව සිටියේය. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ මෙම අසීමිත අභිලාෂයන් සහ අධිමානය අවසානයේදී ඔහුගේම පිරිහීමට හේතු විය. තම සමාජය සහ ලෝකයේ බලවත්ම රාජ්යය තමා බලයෙන් පහ කිරීමට උත්සාහ කරන බවට වූ දැඩි විශ්වාසය මත පදනම්ව ඔහු දැඩි ම්ලේච්ඡත්වයකින් යුතුව රට පාලනය කළේය.
1939 වසරේදී මෂ්හාඩ් නගරයේ උපත ලද අලි කමේනි, දරුවන් අටදෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලක දෙවැන්නා විය. කුඩා කල සිටම ආගමික අධ්යාපනයට යොමුවූ ඔහු, මෂ්හාඩ්, නජාෆ් සහ කොම් යන ප්රදේශවල ආගමික පාසල්වලින් අධ්යාපනය ලැබීය. 1960 ගණන්වලදී කොම් නගරයේ ඉගෙනුම ලබන සමයේදී ඔහු එවකට ෂා පාලනයට එරෙහිව කටයුතු කළ අයතුල්ලා රුහොල්ලාහ් කොමේනිගේ අනුගාමිකයෙකු බවට පත්විය. 1964 දී කොමේනි පිටුවහල් කළ පසුද කමේනි ඉරානයේ රැඳී සිටිමින් සිය ගුරුවරයාගේ ඉගැන්වීම් ව්යාප්ත කළේය. මේ හේතුවෙන් ෂාගේ රහස් පොලිසිය වූ 'සවාක්' (Savak) විසින් ඔහුව හය වතාවක් අත්අඩංගුවට ගෙන වධහිංසා පමුණුවන ලදී.
සී.අයි.ඒ. (C.I.A.) සහ මොසාඩ් (Mossad) සංවිධාන විසින් සවාක් පොලිසිය පුහුණු කළ බවට එකල පැවති විශ්වාසය නිසා, අමෙරිකාව සහ ඊශ්රායලය කෙරෙහි ඔහුගේ දැඩි වෛරය මෙම සිර මැදිරි තුළදී නිර්මාණය වන්නට ඇතැයි සැලකේ. 1979 ඉරාන විප්ලවය හරහා ෂා පාලනය බිඳවැටීමෙන් පසු කොමේනි යළි පැමිණි අතර, ඒ සමඟම කමේනිද ඉස්ලාමීය ජනරජයේ ජනාධිපතිවරයා ලෙස දේශපාලන කරළියට පිවිසියේය. 1989 දී අයතුල්ලා කොමේනිගේ මරණයෙන් පසු, එවකට පාර්ලිමේන්තු කථානායකවරයා වූ හෂේමි රෆ්සන්ජානිගේ සහාය ඇතිව කමේනි උත්තරීතර නායකයා ලෙස පත් කෙරුණි. කමේනි තම යටත් නිලධාරියෙකු ලෙස කටයුතු කරනු ඇතැයි රෆ්සන්ජානි වැරදි ලෙස විශ්වාස කළ අතර, ඒ හේතුවෙන් ඔවුන් දෙදෙනා අතර දශක තුනකට ආසන්න කාලයක් පුරා දැඩි තරඟකාරීත්වයක් පැවතුණි.
නායකයෙකු ලෙස අයතුල්ලා කමේනිගේ මතවාදය ඉතා සරල මෙන්ම වෙනස් කළ නොහැකි එකක් විය. අමෙරිකානු අධිරාජ්යවාදය හෙවත් "ගෝලීය අහංකාරයට" එරෙහිව ප්රතිරෝධය දැක්වීම ඔහුගේ මූලික උපායමාර්ගික ප්රතිපත්තිය විය. ඉස්ලාමීය ජනරජයට අමෙරිකාව සමඟ සතුරුකමක් අවශ්ය බව ඔහු දැඩිව විශ්වාස කළ බව ප්රතිසංස්කරණවාදී ජනාධිපති මොහොමඩ් ඛාතමී වරක් ප්රකාශ කර ඇත. "අමෙරිකාවට මරණය" සහ "ඊශ්රායලයට මරණය" යන සටන් පාඨ ඔහුගේ පාලන සමයේ ප්රමුඛත්වය ගත් අතර, රටේ සංවර්ධනයට වඩා බාහිර ලෝකයට අභියෝග කිරීම ඔහුගේ ප්රමුඛතාවය විය. කමේනි සරල දිවියක් ගත කරන බවට ප්රතිරූපයක් මවා ගත්තද, ඉරාන ජාතිකයන්ගෙන් රාජසන්තක කරන ලද දේපළ මත ගොඩනැගුණු විශාල ධනයක් ඔහු සතුවූ බව වාර්තා වේ. ඔහුගේ පාලනය යටතේ ඉරානය දශක ගණනාවක් පුරා ගෝලීය මූල්ය පද්ධතියෙන් හුදකලා විය.
ඉරාන මුදල් ඒකකය ලෝකයේ වඩාත්ම අවප්රමාණය වූ මුදල් ඒකකයක් බවට පත්වූ අතර, අන්තර්ජාලය දැඩි වාරණයකට ලක් කෙරුණි. වසරකට ඉරාන ජාතිකයන් 150,000 ක් පමණ රට හැර යාම නිසා බුද්ධිගලනය එරට ප්රධාන ගැටලුවක් බවට පත්විය. රට තුළ ජනතාව සම්බාධක සහ උද්ධමනය හේතුවෙන් පීඩා විඳිද්දී, කමේනි මැදපෙරදිග පුරා "ප්රතිරෝධයේ අක්ෂය" නඩත්තු කිරීම සඳහා ඩොලර් බිලියන දස ගණනක් වැය කළේය.
2023 ඔක්තෝබර් 7 වන දින හමාස් සංවිධානය විසින් ඊශ්රායලයට එල්ල කරන ලද ප්රහාරය ප්රශංසාවට ලක් කළ ලෝක නායකයන් කිහිපදෙනාගෙන් කෙනෙකු වූයේ කමේනිය.
එහෙත් එය විශාල වැරදි තීරණයක් බව ඔප්පු විය. ඉන් පසුව එළඹුණු මාස කිහිපය තුළදී, ටෙහෙරානයේදී හමාස් නායක ඉස්මයිල් හනියේ, ගාසා තීරයේදී යාහ්යා සින්වාර් සහ හිස්බුල්ලා නායක හසන් නස්රල්ලා ඝාතනය කිරීම හරහා ඊශ්රායලය විසින් ඉරානයේ ප්රතිරෝධී කණ්ඩායම් වෙත දැඩි ප්රහාර එල්ල කරන ලදී. 2025 ජුනි මාසයේ පැවති දින 12 ක යුද්ධයේදී ඊශ්රායලය විසින් ඉරාන නගරවලට සහ හමුදා කඳවුරුවලට දැඩි ලෙස පහර දුන් අතර, අමෙරිකාව විසින් ඉරානයේ න්යෂ්ටික මධ්යස්ථාන වෙත බංකර් බිඳහෙළන බෝම්බ 14 ක් හෙළන ලදී.
මේ සියල්ලටම වඩා ඔහුගේ දරුණුතම ප්රචණ්ඩත්වය යොමුවූයේ තම රටේ ජනතාවට එරෙහිවය. ආර්ථික අර්බුදය හේතුවෙන් 2026 ජනවාරි මාසයේදී රට පුරා ඇතිවූ විරෝධතා මැඩපැවැත්වීම සඳහා ඔහු ඉතිහාසයේ දරුණුතම මර්දනය දියත් කළේය. පැය 48 ක් තුළ සිදුකළ මෙම මර්දනයේදී පුද්ගලයින් 6,800 කට ආසන්න ප්රමාණයක් ඝාතනය වී ඇති බව මානව හිමිකම් ක්රියාකාරීන්ගේ ප්රවෘත්ති ඒජන්සිය ඇස්තමේන්තු කර ඇති අතර, ඉරාන සෞඛ්ය අමාත්යාංශයේ නිලධාරීන් දෙදෙනෙකු උපුටා දක්වමින් 'ටයිම්' සඟරාව වාර්තා කර ඇත්තේ එම සංඛ්යාව 30,000 ක් තරම් ඉහළ විය හැකි බවයි. දශක ගණනාවක් පුරා අනුගමනය කළ ප්රතිපත්ති වෙනස් කිරීමට ඔහු දැක්වූ අකමැත්ත නිසා, අසල්වැසි ගල්ෆ් රටවල් මූල්ය හා තාක්ෂණික කේන්ද්රස්ථාන බවට පත්වෙද්දී, ඉරානයට ගෙවීගිය අඩ සියවසක කාලය සහ එහි ජනතාවගේ අනාගතය සම්පූර්ණයෙන්ම අහිමි වී ගියේය.
(නිව්යෝර්ක් ටයිම්ස්)