කැලිෆෝනියාවේ මවුන්ටන් වීව් හි මොෆෙට් බොලිවර්ඩ් 101 දරන පැරණි නොර්ත් කවුන්ටි සමාජ සේවා කාර්යාල ගොඩනැඟිල්ලේ දොරකඩ ඉදිරිපිටට 2014 පෙබරවාරි 19 වැනිදා ඩොලර් බිලියන ගණනක ගනුදෙනුවක් රැගෙන පැමිණි තිස්අට හැවිරිදි මිනිසෙකු සිටියේය. වසර විසිදෙකකට පෙර, යන්තම් දහසය හැවිරිදි වියේදී රජයෙන් නොමිලේ ලබාදෙන ආහාර මුද්දර ලබාගැනීමට දිගු පෝලිම්වල රැඳී සිටි අතීතය තිබුණේ හරියටම ඒ පියගැටපෙළ මතය.
එදා අසරණ සංක්‍රමණිකයෙකු ලෙස ඒ පෝලිමේ සිටි ජෑන් කූම්, එදින එම දොරකඩදීම ෆේස්බුක් සමාගම සමඟ අත්සන් තැබුවේ ලෝක සන්නිවේදන ක්ෂේත්‍රයම උඩුයටිකුරු කළ ඩොලර් බිලියන 19.3 ක පමණ දැවැන්ත ඓතිහාසික ගිවිසුමකටය.1976 පෙබරවාරි 24 වන දින සෝවියට් දේශයට අයත්ව තිබූ යුක්‍රේනියානු එස්.එස්.ආර්. හි කියෙව් අගනුවර යුදෙව් පවුලක උපන් ජෑන් බොරිසොවිච් කූම් හැදී වැඩුණේ කියෙව් නගරයට නුදුරු ෆාස්ටිව් නම් කුඩා නගරයේය. ඔහුගේ ළමා කාලය අතිශය දුෂ්කර එකක් විය. නිවසේ උණු ජල පහසුකම් පවා නොතිබූ අතර, ඔහු අධ්‍යාපනය ලැබූ පාසලේ ගොඩනැඟිල්ල තුළ වැසිකිළි පහසුකම් හෝ තිබුණේ නැත. ශීත ඍතුවේදී උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක සෘණ 20 දක්වා පහත වැටෙද්දී පවා සිසුන්ට විවෘත වාහන නැවතුම්පොළක් හරහා ගමන් කිරීමට සිදුවිය. රෝහල් සහ පාසල් ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්‍රයේ රැකියාවක නිරත වූ ඔහුගේ පියා රාත්‍රී වන තුරු වැඩ කළ බැවින් පියාගේ ඇසුර ජෑන්ට ලැබුණේ ඉතා අඩුවෙනි. එහෙත් ඒ දිළිඳුකමටත් වඩා කූම්ගේ මනසට බලපෑවේ රාජ්‍ය ඔත්තු බැලීම් පිළිබඳ නිරන්තර බිය සහ ජෝර්ජ් ඕවල්ගේ 1984 කෘතියේ සමාජය සිහිගන්වන වටපිටාවයි. දුරකථන සංවාදවලට නිරන්තරයෙන් හොරෙන් සවන්දෙන බැවින් ඔහුගේ දෙමාපියන් කතාබහ කළේ අතිශය සීරුවෙනි. එසේම එකල සෝවියට් ක්‍රමය තුළ වෙළඳ දැන්වීම් පාහේ නොතිබූ අතර, එම අත්දැකීම් පසුකාලීනව ඔහුගේ දැක්ම මුළුමනින්ම හැඩගස්වනු ලැබීය.
සෝවියට් දේශයේ බිඳවැටීමත් සමඟ උද්ගත වූ දේශපාලන හා ආර්ථික අර්බුදය මෙන්ම යුදෙව් විරෝධය හමුවේ, 1992 දී 16 හැවිරිදි ජෑන් තම මව සහ මිත්තණිය සමඟ කැලිෆෝනියාවේ මවුන්ටන් වීව් වෙත සංක්‍රමණය විය. සමාජ සුබසාධන වැඩසටහනක ආධාරයෙන් නිදන කාමර දෙකක කුඩා නිවසක් ලබාගත් එම පවුල ජීවත් වූයේ සුබසාධන ආධාර සහ ආහාර මුද්දරවලිනි. පසුව එක්වීමට සැලසුම් කර සිටියද කිසිදා යුක්‍රේනයෙන් පිටවීමට නොහැකි වූ ඔහුගේ පියා 1997 දී මියගියේය. මව ළමයින් බලාගැනීමේ රැකියාවක් කළ අතර (පසුව පිළිකා රෝගී තත්ත්වය හේතුවෙන් ආබාධිත තත්ත්වයට පත්විය), නව යොවුන් වියේ පසු වූ ජෑන් සිල්ලර වෙළඳසැලක බිම අතුගෑමේ හා පිරිසිදු කිරීමේ කටයුතුවල නිරත විය. මව්බිමේ සිටි ඥාතීන් ඇමතීමට තරම් වත්කමක් ඔවුන්ට කලාතුරකින් මිස තිබුණේ නැත. ඉංග්‍රීසි භාෂා දැනුම සීමිත වූ, පාසල් යෑමට වාහනයක් නොමැතිව අලුයම බස් රථවල ගමන් කළ කූම්, තමන්වම හඳුන්වාගත්තේ අනතුරුදායක වැඩ කරන, යාන්තමින් පාසල් අධ්‍යාපනය අවසන් කරගත් අයෙකු ලෙසය. 2000 වසරේදී පිළිකා රෝගයෙන් මවද මියයෑමත් සමඟ ඔහු මෙලොව මුළුමනින්ම තනි විය.
එහෙත් මේ දුෂ්කරතා මැද ඔහු පාවිච්චි කළ තාක්ෂණික පොත් අලෙවිසැල්වලින් මිලදී ගෙන, ඒවා දැඩි උනන්දුවකින් අධ්‍යයනය කර, නැවත මුදල් ලබාගැනීමට ඒවා ආපසු භාරදෙමින් පරිගණක ජාලකරණය සහ ක්‍රමලේඛනය තනිවම ප්‍රගුණ කළේය. සැන් හොසේ ප්‍රාන්ත විශ්වවිද්‍යාලයට ඇතුළත් වන අතරතුර අර්නස්ට් ඇන්ඩ් යන්ග් ආයතනයේ ආරක්ෂණ පරීක්ෂකයෙකු ලෙස සේවය කළ ඔහු, නැප්ස්ටර් සමඟ සම්බන්ධ චරිත ඇසුරු කළ ‘w00w00’ නම් පරිගණක ආරක්ෂණ කණ්ඩායමටද එක්විය. 1997 දී ආරක්ෂණ විගණනයක් අතරතුර ඔහුට යාහු සමාගමේ 44 වැනි සේවකයා වූ බ්‍රයන් ඇක්ටන් මුණගැසුණි. පසුව යාහු සම්මුඛ පරීක්ෂණයෙන් සමත් වී යටිතල පහසුකම් ඉංජිනේරුවෙකු ලෙස එක් වූ කූම්ට, දිනක් සේවාදායකයක් අලුත්වැඩියා කිරීම සඳහා පන්ති කාමරයෙන් එළියට කැඳවූයේ යාහු සම-නිර්මාතෘ ඩේවිඩ් ෆිලෝ විසිනි. ඒ සමඟම ඔහු විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අත්හැරියේය. අනතුරුව කූම් සහ ඇක්ටන් වසර නවයක් පමණ යාහු සමාගමේ එකට සේවය කළහ.
2007 ඔක්තෝබර් 31 වන දින දෙදෙනාම යාහු සමාගමෙන් ඉවත් වී දකුණු ඇමරිකාවේ සංචාරය කරමින් සහ අල්ටිමේට් ෆ්‍රිස්බී ක්‍රීඩා කරමින් කාලය ගත කළහ. දෙදෙනාම ෆේස්බුක් හි රැකියා සඳහා අයදුම් කළද ඔවුන්ව ප්‍රතික්ෂේප විය. “අපි ෆේස්බුක් ප්‍රතික්ෂේපිතයන්ගේ සමාජයේ සාමාජිකයන්,” යැයි ඇක්ටන් පසුව පැවසීය. යාහු සමාගමෙන් උපයාගත් ඉතිරිකිරීම් තිබුණද අනාගතය පිළිබඳ නිශ්චිත අරමුණක් නොතිබූ කූම්, 2009 ජනවාරියේදී අයිෆෝනයක් මිලදී ගැනීමත් සමඟ එහි ‘ඇප් ස්ටෝර්’ හි විභවය දුටුවේය. තම මිතුරු ඇලෙක්ස් ෆිෂ්මන් සමඟ සාකච්ඡා කරමින්, තමන් සිටින ස්ථානය හෝ තත්ත්වය සම්බන්ධතා ලැයිස්තුවේ සිටින අයට පෙන්විය හැකි (උදාහරණයක් ලෙස ව්‍යායාම් ශාලාවේ සිටින බව දැක්වෙන) ස්ටේටස් ඇප් එකක් පිළිබඳ අදහස ඔහු තුළ ගොඩනැගුණි. තම 33 වැනි උපන්දිනය යෙදුණු 2009 පෙබරවාරි 24 වන දින, “මොකද වෙන්නේ” යන තේරුම දෙන ‘වට්ස් අප්’ යන්නට සමාන වන සේ ‘වට්ස්ඇප් ඉන්කෝපරේෂන්’ නමින් ඔහු සමාගම ලියාපදිංචි කළේය. ඔහු එහි පසුබිම් පද්ධතිය හැසිරවූ අතර ඊගෝර් සොලොමෙනිකොව් නම් රුසියානු මෘදුකාංග ශිල්පියා අයිෆෝන් යෙදුම් නිර්මාණයට උදව් විය.
මුල් අවධියේදී යෙදුම සාර්ථක කරගැනීම අසීරු අරගලයක් විය. එහෙත් 2009 ජුනි මාසයේදී ඇපල් සමාගම iOS 3.0 හරහා හඳුන්වාදුන් ‘පුෂ් නොටිෆිකේෂන්’ පහසුකම සියල්ල වෙනස් කළ අතර, ඒ හරහා ස්ටේටස් යාවත්කාලීන කිරීම් ක්ෂණික පණිවිඩ හුවමාරුවක් බවට පරිවර්තනය විය. දුරකථන අංකයම ලොගින් එක ලෙසත්, දුරකථනයේ ඇති සම්බන්ධතා ලැයිස්තුවම ජාලය ලෙසත් භාවිත කරමින්, විශේෂයෙන්ම ජාත්‍යන්තර මට්ටමින් සාමාන්‍ය කෙටි පණිවිඩවලට වඩා සරල හා විශ්වාසදායක පණිවිඩ හුවමාරු මාධ්‍යයක් ලෙස එය වේගයෙන් වර්ධනය විය. උත්සාහය අත්නොහරින ලෙස කූම්ව දිරිමත් කළ ඇක්ටන්, හිටපු යාහු සගයන්ගෙන් ඩොලර් 250,000 ක ආරම්භක අරමුදල් රැස්කරමින් 2009 ඔක්තෝබරයේදී සම-නිර්මාතෘවරයා ලෙස එක්විය. ඔවුන් බොහෝවිට ආපනශාලාවල සිට ඉතා සකසුරුවම් ලෙස මෙහෙයුම් පවත්වාගෙන ගිය අතර, ඔවුන්ගේ මේසය මත අතින් ලියන ලද සටහනක් විය. එහි සඳහන් වූයේ “වෙළඳ දැන්වීම් එපා! ක්‍රීඩා එපා! රැවටිලි එපා!” යනුවෙනි. වෙළඳ දැන්වීම් මත යැපෙනවා වෙනුවට, නොමිලේ ලබාදෙන කාලසීමාවකට පසු ඔවුහු සුළු මුදලක් (පසුව ඇතැම් වෙළඳපොළවල වසරකට ඩොලර් 1 ක්) අය කළහ.
පණිවිඩ සේවාදායකයන් තුළ ගබඩා නොකිරීම සහ අවම දත්ත ප්‍රමාණයක් පමණක් ලබාගැනීම හරහා පෞද්ගලිකත්වය ආරක්ෂා කිරීම එහි මූලික පදනම විය. ඒ සඳහා සෘජුවම බලපෑවේ ළමා වියේදී සෝවියට් දේශයේදී ඔහු ලැබූ ඔත්තු බැලීම් පිළිබඳ අත්දැකීම්ය. “යහළුවන් සහ පවුලේ අය සමඟ සන්නිවේදනය කිරීමට වඩා පෞද්ගලික දෙයක් ඔබට තවත් නැහැ. ඒ මැදට වෙළඳ දැන්වීම්වලින් බාධා කිරීම නිවැරදි විසඳුම නෙවෙයි,” කූම් වරක් ප්‍රකාශ කළේය.
එම දැක්ම සමඟ වට්ස්ඇප් සේවාව සීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත විය. පරිශීලක සංඛ්‍යාව ලක්ෂ ගණනින් පටන් ගෙන මිලියන ගණනක් දක්වා ඉහළ ගියේය. කිසිදු ප්‍රචාරණ වියදමකින් තොරව වර්ධනය වූ එහි 2013 ආදායම ඩොලර් මිලියන 20 ක් පමණ විය. සෙකෝයා කැපිටල් සමාගම 2011 දී ඩොලර් මිලියන 8 ක් සහ 2013 දී ඩොලර් බිලියන 1.5 ක පමණ තක්සේරුවක් මත තවත් ඩොලර් මිලියන 50 ක් එහි ආයෝජනය කළේය. 2014 මුල් භාගය වන විට මාසික සක්‍රීය පරිශීලකයන් මිලියන 450 ක් පමණ සිටි (උච්චතම අවස්ථාවලදී දිනකට මිලියනයක් පමණ අලුතින් එක්වෙමින්) සහ දෛනික සක්‍රීය පරිශීලක අනුපාතය සියයට 70 කට වඩා ඉහළ මට්ටමක පැවති වට්ස්ඇප් සමාගමේ සිටියේ සේවකයන් 50 ත් 55 ත් අතර සංඛ්‍යාවක් පමණි. ඉන් ඉංජිනේරුවන් වූයේ 30 කට මඳක් වැඩි පිරිසක් පමණි. කෙටි පණිවිඩවලට වඩා ලාභදායී හා විශ්වාසදායක විකල්පයක් ලෙස එය රටවල් රැසක ප්‍රමුඛතම සන්නිවේදන මාධ්‍යය බවට පත්ව තිබුණි.
2012 පමණ සිට මාර්ක් සකර්බර්ග් රාත්‍රී භෝජන සංග්‍රහයන් අතරතුර කූම් සමඟ මේ පිළිබඳ සාකච්ඡා පැවැත්වීය. අවසානයේ 2014 පෙබරවාරි 19 වන දින ෆේස්බුක් සමාගම ඩොලර් බිලියන 19 ත් 19.3 ත් අතර අගයකට (මුදලින් ඩොලර් බිලියන 4 ක්, කොටස් වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 12 ක් සහ සීමා සහිත කොටස් ඒකක ලෙස ඩොලර් බිලියන 3 ක්) වට්ස්ඇප් අත්පත් කරගන්නා බව නිවේදනය කළේය. එම ඓතිහාසික ගිවිසුමට අත්සන් තැබීමට කූම්, ඇක්ටන් සහ සෙකෝයා සමාගමේ ජිම් ගොඑට්ස් තෝරාගත්තේ ප්‍රධාන කාර්යාලය නොව, කූම් නව යොවුන් වියේදී ආහාර මුද්දර ලබාගැනීමට පෝලිමේ සිටි මවුන්ටන් වීව් හි පැරණි සමාජ සේවා කාර්යාලයේ දොරකඩයි. වට්ස්ඇප් හි සියයට 45 ක පමණ හිමිකාරිත්වයක් දැරූ කූම්, බදු ගෙවීමෙන් පසුවද බිලියනපතියෙකු බවට පත්විය. ස්වාධීනත්වය සහ වෙළඳ දැන්වීම් රහිත ප්‍රතිපත්තිය සුරකින බවට වූ පොරොන්දුව මත ඔහු ෆේස්බුක් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයට එක්වෙමින් වට්ස්ඇප් ප්‍රධාන විධායක නිලධාරී ධුරයේ දිගටම කටයුතු කළ අතර, එම වසරේම ගනුදෙනුව නිල වශයෙන් අවසන් විය.
කෙසේ වෙතත්, පෞද්ගලිකත්වය සහ මුදල් ඉපැයීමේ ක්‍රමවේද පිළිබඳ ඇති වූ මතභේද හමුවේ, වෙළඳ දැන්වීම් සහ දත්ත එක්රැස් කිරීමට දිගු කලක් තිස්සේ විරුද්ධ වූ කූම් 2018 දී වට්ස්ඇප් සමාගමෙන් මෙන්ම ෆේස්බුක් අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයෙන්ද ඉවත් විය. ඉන් පසුවද වර්ධනය වූ වට්ස්ඇප් අද වන විට ලොව පුරා බිලියන සංඛ්‍යාත ජනතාවක් භාවිත කරන දැවැන්ත ජාලයකි.
ඉන් අනතුරුව නිහඬ දිවියක් ගතකරන කූම්ගේ ශුද්ධ වටිනාකම පසුගිය වසරවල ඩොලර් බිලියන 15 ත් 19 ත් අතර පරාසයක තක්සේරු කර ඇති අතර, 2026 වාර්තාවල එය ඩොලර් බිලියන 16 ත් 18.5 ත් අතර අගයක දැක්වේ. එම වත්කම්වලින් කොටසක් නිව්ලෑන්ඩ්ස් හරහා කළමනාකරණය කෙරේ. ඩොලර් බිලියන ගණනක වත්කම් සහිත කූම් ෆැමිලි ෆවුන්ඩේෂන් හරහා ඔහු ප්‍රධාන වශයෙන් යුදෙව් සුබසාධනය, ඊශ්‍රායල ආයතන, 2022 ආක්‍රමණයෙන් පසු යුක්‍රේනයට අදාළ සහනාධාර, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය ක්ෂේත්‍ර වෙනුවෙන් පුණ්‍ය කටයුතුවල නිරත වෙයි. ජෙරුසලමේ ෂාරේ සෙඩෙක් වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථානයට ලබාදුන් ඩොලර් මිලියන 200 ක පරිත්‍යාගය සහ ලොස් ඇන්ජලීස් හි මිල්කන් කමියුනිටි පාසලේ ‘ජෑන් කූම් පරිශ්‍රය’ වෙනුවෙන් ලබාදුන් ඩොලර් මිලියන 36 ක මුදල ඒ අතර ප්‍රමුඛ වේ. ඊට අමතරව ඊශ්‍රායල හිතවාදී සහ ඇතැම් ඇමරිකානු අපේක්ෂකයන් වෙනුවෙන් දේශපාලන පරිත්‍යාග කිරීමටද ඔහු පියවර ගෙන තිබේ.
මවුන්ටන් වීව් හි සිල්ලර කඩයක බිම අතුගාමින් ආහාර මුද්දර පෝලිමේ සිටි දිළිඳු සංක්‍රමණික කොලුවෙකුගේ සිට ලොව විශාලතම සන්නිවේදන මෙවලමක් නිර්මාණය කිරීම දක්වා ජෑන් කූම් පැමිණි ගමන සිලිකන් නිම්නයේ අසමසම පරිච්ඡේදයකි. කුඩා කල තමන් අත්විඳි සෝවියට් ඔත්තු බැලීම්වලින් තොර, පෞද්ගලිකත්වය සුරැකි සරල සන්නිවේදනයක් කෙරෙහි ඔහු තුළ වූ දැඩි විශ්වාසය, අවසානයේ මුළු ලෝකයේම සන්නිවේදන සංස්කෘතිය අලුතින් ලියා තැබීමට සමත් විය.
