ස්පේස්එක්ස් (SpaceX) සමාගමට අයත්, භාවිත කර ඉවත් කරන ලද ෆැල්කන් 9 (Falcon 9) රොකට්ටුවක ඉහළ කොටසක් 2026 අගෝස්තු 5 වන අද දින අධික වේගයෙන් ගොස් චන්ද්ර පෘෂ්ඨයේ අහම්බෙන් ගැටීමට නියමිතව තිබේ. අභ්යවකාශ අපද්රව්යයක් නොසිතූ ලෙස සඳ මත පතිත වන මෙම දුර්ලභ සිදුවීමෙන් පෘථිවියට කිසිදු අනතුරක් සිදු නොවන අතර, සඳෙහි ආවාට නිර්මාණය වීම, පස් සහ දූවිලි විසිවීමේ විද්යාත්මක රටාවන් මෙන්ම චන්ද්ර පෘෂ්ඨයේ ස්වභාවය පිළිබඳව හඳුනාගත් කොන්දේසි යටතේ පර්යේෂණ කිරීමට විද්යාඥයන්ට වටිනා අවස්ථාවක් හිමි වේ.
මිනිසා විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද රොකට් කොටසක් අහම්බෙන් සඳ මත කඩා වැටෙන දෙවන තහවුරු වූ අවස්ථාව මෙය ලෙස සටහන් වේ.මෙම අභ්යවකාශ මෙහෙයුම 2025 ජනවාරි 15 වන දින කෙනඩි අභ්යවකාශ මධ්යස්ථානයේ 39A දියත් කිරීමේ සංකීර්ණයෙන් ආරම්භ වූයේ නාසා හි වාණිජ චන්ද්ර භාණ්ඩ ප්රවාහන සේවා (CLPS) වැඩසටහන යටතේ ය. ෆයර්ෆ්ලයි ඇරෝස්පේස් සමාගමේ 'බ්ලූ ගෝස්ට් මිෂන් 1' (Blue Ghost Mission 1) සහ ජපානයේ අයිස්පේස් සමාගමේ 'හකුටෝ-ආර් මිෂන් 2' (Hakuto-R Resilience) යන චන්ද්ර යානා දෙක රැගෙන යාම සඳහා මෙම ෆැල්කන් 9 රොකට්ටුව භාවිතා කරන ලදී. මෙහිදී බ්ලූ ගෝස්ට් යානාව 2025 මාර්තු 2 වන දින සාර්ථක ලෙස සඳ මතට ගොඩබසින ලද අතර, එය සාර්ථක වූ ප්රථම වාණිජ චන්ද්ර ගොඩබෑම් මෙහෙයුම බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, හකුටෝ-ආර් යානාවට පාලක මධ්යස්ථානය සමඟ තිබූ සන්නිවේදනය අහිමි වී සඳ මතට කඩා වැටුණි.
අදාළ යානා සඳ දෙසට යොමු කිරීමෙන් අනතුරුව, ෆැල්කන් 9 හි දෙවන අදියරට අයත් රොකට් කොටස (2025-010D) පෘථිවිය සහ සඳ අතර වූ ඉහළ ඉලිප්සාකාර කක්ෂයක තනි විය. මීටර් 12 ත් 13.8 ත් අතර දිගකින් සහ මීටර් 3.7 ත් 4 ත් අතර විශ්කම්භයකින් යුත් මෙම වස්තුව කිලෝග්රෑම් 4,000 ත් 4,900 ත් අතර හිස් ස්කන්ධයකින් යුක්ත වේ. එය ප්රධාන වශයෙන් එක කෙළවරක බරැති එන්ජිමක් සහිත හිස් ලෝහමය සිලින්ඩරයකි. මෙහෙයුම අතරතුර රොකට්ටුවේ පළමු අදියර සිරිත් පරිදි නැවත භාවිතය සඳහා පෘථිවියට ගොඩබස්වන ලද අතර, ඉහළ කොටසේ ඉතිරිව තිබූ ඉන්ධන ඉවත් කර පද්ධති අක්රිය කර ආරක්ෂිත තත්ත්වයට පත් කෙරිණි. මෙවැනි අධි ශක්ති ගමන් පථයක පවතින කොටස් නැවත පෘථිවි වායුගෝලයට ඇතුළු කර විනාශ කිරීම ප්රායෝගිකව සිදු කළ නොහැක්කකි.
දින 26 ක පමණ කක්ෂීය කාලයකින් සමන්විත වූ මෙම රොකට් කොටස, පෘථිවියේ සිට කිලෝමීටර් 220,000 ක ආසන්නතම ස්ථානයක සහ කිලෝමීටර් 500,000 කට වඩා වැඩි දුරස්ථ ස්ථානයක ගමන් කරමින් පැවතිණි. මාස 19 ක කාලයක් පුරා සූර්ය විකිරණ පීඩනය මෙන්ම පෘථිවිය, සඳ, සූර්යයා සහ අනෙකුත් ග්රහලෝකවල ගුරුත්වාකර්ෂණ බලපෑම් හේතුවෙන් මෙහි ගමන් මාර්ගය ක්රමයෙන් වෙනස් විය. ප්රොජෙක්ට් ප්ලූටෝ හි ස්වාධීන තාරකා විද්යාඥ බිල් ග්රේ විසින් මෙම රොකට් කොටස සඳ මත කඩා වැටීමේ පථයක පවතින බව ප්රථමයෙන් හඳුනා ගත් අතර, පසුව නාසා හි පෘථිවි ආසන්න වස්තු අධ්යයන මධ්යස්ථානය මගින් එය සඳ මත පතිත වීමේ සම්භාවිතාව 100% ක් බව තහවුරු කරන ලදී.
SpaceX සමාගම ප්රකාශ කරන්නේ තමන් අදාළ අපද්රව්ය බැහැර කිරීමේ පටිපාටීන් අනුගමනය කළ නමුත්, සූර්ය ක්රියාකාරකම් සහ ගුරුත්වාකර්ෂණ බලවේගවල බලපෑම නිසා මෙම වස්තුව සඳ දෙසට යොමු වූ බවයි. සූර්ය කක්ෂයකට මාරු කිරීමේ හිතාමතා කරන ලද දහන ක්රියාවලියක් මගින් මෙම ගැටීම වළක්වා ගැනීමට හැකියාව තිබූ බව විශේෂඥයෝ පෙන්වා දෙති. ඇමරිකානු නියාමන රාමුව තුළ චන්ද්ර කක්ෂීය රොකට් කොටස් බැහැර කිරීම සම්බන්ධයෙන් දැඩි අනිවාර්ය නීති රීති නොමැති වීමද මෙයට හේතුවක් වී ඇත.
මෙම පතිත වීම 2026 අගෝස්තු 5 වන දින UTC වේලාවෙන් පෙ.ව. 06:35 ට පමණ සිදු වීමට නියමිත අතර, එය සඳෙහි බටහිර අයිනට ආසන්නව පිහිටි අයින්ස්ටයින් ආවාටය (Einstein Crater) අසල උතුරු අර්ධගෝලයේ සිදු වනු ඇත. පැයට කිලෝමීටර් 8,700 කට ආසන්න (තත්පරයට කිලෝමීටර් 2.43 ක) අධික වේගයකින් සිදු වන මෙම ගැටීම, ටීඑන්ටී (TNT) ටොන් 2.8 ත් 3 ත් අතර ප්රමාණයක පිපිරීමකට සමාන ශක්තියක් මුදා හරිනු ඇත. මෙමගින් මීටර් 20 ත් 30 ත් අතර පළලින් යුත් සහ මීටර් 5 ක පමණ ගැඹුරින් යුත් ආවාටයක් නිර්මාණය වනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. මෙහි අභ්යන්තරය හිස් බැවින්, තද උල්කාපාතයක් මෙන් ගැඹුරට විනිවිද යනවාට වඩා එය පොඩි වී යනු ඇත.
ගැටීමත් සමඟ චන්ද්ර පස් සහ දූවිලි විශාල ප්රමාණයක් කිලෝමීටර් 180 කට වඩා පරාසයක තිරස් අතට විසරණය වන අතර, කිලෝමීටර් 15 සිට 100 දක්වා ඉහළට විසිවන දූවිලි පටලයක් ද නිර්මාණය විය හැකිය. පෘථිවියේ සිට දුරේක්ෂ මගින් මෙම දූවිලි පටලය නිරීක්ෂණය කිරීමට යම් ඉඩක් පවතී. අතීතයේ 2022 වසරේදී චීන රොකට් කොටසක් (Chang'e 5-T1 Long March) සඳ මත ගැටීමෙන් දෙපසම බර පිහිටීම නිසා இரட்டை ආවාටයක් (double crater) නිර්මාණය වූ අතර, ඊට සාපේක්ෂව මෙම ෆැල්කන් 9 සිදුවීමේදී රොකට්ටුවේ ස්කන්ධය, මාන සහ ගමන් පථය නිවැරදිව තහවුරු කරගෙන තිබීම විද්යාඥයන්ට විශාල වාසියකි.
නාසා හි ලූනා රිකොනසන්ස් ඕබිටර් (LRO) යානය මෙම ස්ථානයේ පින්තූර ලබා ගැනීමට නියමිත අතර, දකුණු කොරියාවේ දනුරි (Danuri) කක්ෂීය යානය ද ගැටීමට මිනිත්තු කිහිපයකට පෙර රොකට් කොටස ආසන්නයෙන් ගමන් කරමින් නිරීක්ෂණ කටයුතු සිදු කිරීමට නියමිතය. ඉදිරියේදී සඳ වෙත යන වාණිජ සහ රාජ්ය තාන්ත්රික යානා ප්රමාණය වැඩි වීමත් සමඟ මෙවැනි අභ්යවකාශ අපද්රව්ය නිසා ඇතිවිය හැකි අවදානම් කළමනාකරණය කරගැනීමට මෙම දත්ත උපකාරී වේ. ස්වාභාවික උල්කාපාත මගින් නිතර සඳ මත මෙවැනි බලපෑම් ඇති වුවද, මිනිසා විසින් සාදන ලද වස්තුවක පතිත වීම පූර්ව නිගමනය කර නිරීක්ෂණය කිරීමට ලැබීම අනාගත අභ්යවකාශ ගවේෂණයේ සුරක්ෂිතතාවයට මහඟු රුකුලක් වනු ඇත.
