හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධියට ආසන්න ඕමාන් වෙරළට ඔබ්බෙන් වූ මුහුදු තීරයේදී වෙළඳ තෙල් ප්‍රවාහන නෞකාවකට එල්ල වූ හඳුනානොගත් ප්‍රහාරයකින් එහි එන්ජින් කාමරයට දැඩි හානි සිදු වී නෞකාව අක්‍රිය වී තිබේ. එක්සත් රාජධානියේ සාගරික වෙළඳ මෙහෙයුම් ආයතනය (UKMTO) විසින් අංක 120-26 යටතේ නිවේදනයක් නිකුත් කරමින් මෙම සිදුවීම සෘජු ප්‍රහාරයක් ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇති අතර, එය 2026 අගෝස්තු 24 වන දින ග්‍රිනිච් වේලාවෙන් පැය 20:25 ට (එනම් දේශීය වේලාවෙන් අගෝස්තු 25 වන දින අලුයම 12:57 ට පමණ) සිදුව ඇත.

ඉරානය විසින් මැදපෙරදිග කලාපයේ පිහිටි සංවේදී ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරු නිවැරදිව ඉලක්ක කර ප්‍රහාර එල්ල කිරීම සඳහා චීන චන්ද්‍රිකා තාක්ෂණය භාවිතා කරන බව මේ වන විට අනාවරණය වී තිබේ. හිටපු බ්‍රිතාන්‍ය බුද්ධි නිලධාරියෙකු ප්‍රකාශ කර ඇත්තේ, මෙම මැදපෙරදිග ප්‍රහාර මාලාව හරහා චීනය විසින් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට එරෙහිව නියෝජිත යුද්ධයක් (proxy war) මෙහෙයවමින් සිටින බවයි.

ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර පසුගිය ජුනි මාසයේදී ඇති කරගත් අතුරු සටන් විරාම එකඟතාව මුළුමනින්ම බිඳ වැටෙමින් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව ගැටුම් දරුණු ලෙස උග්‍ර වී තිබේ. පසුගිය පැය 24 ක කාලය තුළ ඇමෙරිකානු මධ්‍යම බලඇණිය (CENTCOM) විසින් ඉරානයේ බුෂෙහ්ර්, බන්ඩර් අබ්බාස්, චබහාර් ඇතුළු වෙරළබඩ සහ මිලිටරි මර්මස්ථාන ඉලක්ක කර ගනිමින් දැවැන්ත ගුවන් හා නාවික ප්‍රහාර මාලාවක් දියත් කර ඇත.

පසුගිය පැය 24 ක කාලය ඇතුළත ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර පැවති බිඳෙනසුලු සටන් විරාමය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ බිඳ වැටී ඇති අතර, දෙපාර්ශවය අතර දැඩි හමුදාමය ගැටුම් වර්ධනය වී තිබේ. හෝර්මූස් සමුද්‍ර සන්ධියේ වාණිජ නෞකාවලට ඉරානය ප්‍රහාර එල්ල කළ බවට චෝදනා කරමින් ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් තාවකාලික සටන් විරාමය අවසන් බව ප්‍රකාශ කිරීමත් සමඟ මෙම තත්ත්වය උද්ගත විය.

බටහිර ආසියානු කලාපයේ පවතින දේශපාලන අර්බුදය නවමු සහ සංකීර්ණ මුහුණුවරක් ගෙන ඇති පසුබිමක, ඉරානයේ හිටපු උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනිගේ අවමංගල්‍ය උත්සවය ඉලක්ක කරගනිමින් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය දැඩි රාජ්‍යතාන්ත්‍රික බලපෑමක් එල්ල කරමින් සිටින බව වාර්තා වේ. ඉරාන මාධ්‍ය උපුටා දක්වමින් ප්‍රකාශ වන්නේ මෙම අවමංගල්‍ය උත්සවයට සහභාගී වීම වැළැක්වීම සඳහා ඇමරිකාව විවිධ රටවල් වෙත රහසිගත රාජ්‍යතාන්ත්‍රික මට්ටමින් දැඩි පීඩනයක් එල්ල කර ඇති බවයි.

ඇමෙරිකානු සහ ඊශ්‍රායල ගුවන් ප්‍රහාර හමුවේ ජීවිතක්ෂයට පත් වූ ඉරානයේ හිටපු උත්තරීතර නායක අලි කමේනියිගේ රාජ්‍ය අවමංගල්‍ය උත්සවය දැවැන්ත ඇමෙරිකානු විරෝධී රැළියක් බවට පත්වෙමින් ටෙහෙරාන් අගනුවරදී ආරම්භ වී තිබේ. පසුගිය පෙබරවාරි 28 වනදා එල්ල වූ ප්‍රහාරවලින් මියගිය ඔහුගේ දේහය වෙනුවෙන් දින හයක ශෝක කාලයක් ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති අතර, මිලියන 20කට අධික ජනකායක් අවසාන ගෞරව දැක්වීම සඳහා අගනුවරට රැස්ව සිටිති.

ඇමෙරිකානු ප්‍රහාරයන්ට ප්‍රතිප්‍රහාර එල්ල කිරීමක් වශයෙන් කුවේටයේ සහ බහරේනයේ පිහිටි ඇමෙරිකානු හමුදා යටිතල පහසුකම් අටක් විනාශ කළ බව ඉරානයේ ඉස්ලාමීය විප්ලවීය ආරක්ෂක බළකාය (IRGC) ප්‍රකාශ කර තිබේ. 2026 ජූනි 28 වනදා සිදු කරන ලද මෙම ඒකාබද්ධ මිසයිල සහ ඩ්‍රෝන මෙහෙයුමේදී කුවේටයේ අලි අල් සලීම් ගුවන් කඳවුර සහ බහරේනයේ පෝර්ට් සල්මන් හි පිහිටි ඇමෙරිකානු පස්වන නාවික බලඇණි මූලස්ථානය සාර්ථකව ඉලක්ක කරගත් බව ඉරානය පවසයි.

2026 වසරේ මුල් භාගයේදී ඇති කරගත් සටන් විරාමය මේ වන විට හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය ආශ්‍රිතව හටගෙන ඇති නවතම ගැටුම් හේතුවෙන් දැඩි අර්බුදයකට ලක්ව තිබේ. ජුනි මස 9 වැනිදා ඕමාන් වෙරළ තීරයට ඔබ්බෙන් මුර සංචාරයේ නිරත වෙමින් සිටි ඇමරිකානු යුධ හමුදාවට අයත් AH-64 Apache ප්‍රහාරක හෙලිකොප්ටර් යානයක් කඩා වැටීමත් සමඟ මෙම තත්ත්වය තවදුරටත් උග්‍ර විය.

ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර කලාපීය වශයෙන් පවතින උග්‍ර යුදමය වාතාවරණය හමුවේ, ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය විසින් කුවේට් රාජ්‍යයේ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ වෙත එල්ල කරන ලද දරුණු ඩ්‍රෝන සහ මිසයිල ප්‍රහාරයකින් පුද්ගලයින් 63 දෙනෙකු තුවාල ලබා එක් අයෙකු ජීවිතක්ෂයට පත්ව තිබේ. මෙම ප්‍රහාරය හේතුවෙන් තුවාල ලැබූවන් අතර එහි විදුලි සෝපාන අලුත්වැඩියා කාර්මික ශිල්පීන් ලෙස සේවය කළ ශ්‍රී ලාංකිකයන් තිදෙනෙකු ද සිටින බව කුවේට් හි ශ්‍රී ලංකා තානාපති කාර්යාලය නිල වශයෙන් තහවුරු කර ඇත.

එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයේ අබුඩාබි නුවර අල්-දෆ්රා කලාපයේ පිහිටි බරකාහ් (Barakah) න්‍යෂ්ටික බලාගාරයේ අභ්‍යන්තර ආරක්ෂිත සීමාවෙන් පිටත ඇති විදුලි ජනක යන්ත්‍රයකට ඉරිදා (17) එල්ල වූ ඩ්‍රෝන ප්‍රහාරයක් හේතුවෙන් ගින්නක් හටගෙන තිබේ. කෙසේ වෙතත් මෙම සිදුවීමෙන් කිසිදු පුද්ගල තුවාලයක් වාර්තා වී නොමැති අතර, බලාගාරය අවට විකිරණ මට්ටම් සම්පූර්ණයෙන්ම සාමාන්‍ය තත්ත්වයේ පවතින බව බලධාරීහු තහවුරු කරති.

ජාත්‍යන්තර බලවතුන් සමඟ පවත්වනු ලබන ඕනෑම රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සාකච්ඡාවක් යනු කිසිසේත්ම ‘යටත් වීමක්’ නොවන බව ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් අවධාරණය කර සිටී. ඉරානයේ පරමාධිපත්‍යය සහ ජාතික අයිතිවාසිකම් සුරැකෙන පරිදි ශක්තිමත් ස්ථාවරයක සිට මෙම සාකච්ඡා පවත්වන බව පවසන ඔහු, තම පාලන පරිපාලනය කිසිදු අවස්ථාවක සතුරන් ඉදිරියේ හිස නැමීමට සූදානම් නැති බව පවසා තිබේ.

ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර ඇති වී තිබූ සටන් විරාමය බිඳ වැටීමේ අවදානමකට ලක්ව ඇති අතර, මාසයකට පමණ පෙර සටන් විරාමය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසු පළමු වරට එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයට ඉරානය විසින් ප්‍රහාරයක් දියත් කර තිබේ. මැයි 4 වන සඳුදා දින ඉරානය විසින් බැලස්ටික් මිසයිල 12ක්, කෲස් මිසයිල 3ක් සහ ඩ්‍රෝන යානා 4ක් යොදාගනිමින් මෙම ප්‍රහාරය එල්ල කර ඇත.

2026 මැයි 4 වන දින එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යයට අයත් ෆුජෙයිරා තෙල් කර්මාන්ත කලාපයේ (FOIZ) දැවැන්ත ගින්නක් හටගෙන ඇති අතර, එය ඉරානය විසින් එල්ල කරන ලද සෘජු ඩ්‍රෝන ප්‍රහාරයක ප්‍රතිඵලයක් බවට එක්සත් අරාබි එමීර් බලධාරීන් විසින් චෝදනා කර ඇත. මෙම සිදුවීමත් සමග 2026 අප්‍රේල් මාසයේදී ඉරානය සහ එක්සත් ජනපදය අතර ඇති කරගත් සටන් විරාමය බිඳවැටෙමින් කලාපීය යුද උණුසුම නැවතත් තීව්‍ර වී තිබේ.

ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් ඉරානය සමඟ පවතින යුද්ධය නතර කිරීම සඳහා ඉරානය විසින් ඉදිරිපත් කළ නවතම යෝජනාව යළිත් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කර තිබේ. ඉරාන නායකත්වය දැඩි ව්‍යාකූලත්වයකට පත්ව ඇති බවත්, ඔවුන් එකඟතාවකට පැමිණීමට උත්සාහ කළද ඔවුන් අතරම එකඟතාවක් නොමැති බවත් ඔහු සඳහන් කර ඇත.

කඩුවට වඩා පෑන බලවත් බව අප කුඩා කල සිටම අසා ඇත. එහෙත් නවීන ලෝකයේ න්‍යෂ්ටික මිසයිලයකට වඩා අන්තර්ජාල 'මීමයක්' (Meme) බලවත් විය හැකිද?

2026 වසරේ අප්‍රේල් මස 26 සහ 27 යන දිනවල ඇමරිකානු-ඊශ්‍රායල සහ ඉරාන ගැටුමේ තත්ත්වය සැලකීමේදී, මීට පෙර ඇති කරගත් තාවකාලික සටන් විරාමය මේ වන විට නාවික අවහිරතා සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික එකඟතාවයන් බිඳවැටීම් දක්වා වර්ධනය වී තිබේ. මෙම තත්ත්වය යටතේ පසුගිය පැය 24 තුළ නව මිසයිල හෝ ඩ්‍රෝන ප්‍රහාර කිසිවක් වාර්තා වී නොමැති වුවද, හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය අවට කලාපය තුළ දැඩි උණුසුම් තත්ත්වයක් නිර්මාණය වී ඇත.

2026 ඇමරිකානු-ඊශ්‍රායල සහ ඉරාන ගැටුමට දින 57ක් සපිරෙන අද (2026 අප්‍රේල් 25) වන විට, ගෝලීය අවධානය යළිත් වරක් හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය වෙත යොමු වී තිබේ. ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් සටන් විරාමය දීර්ඝ කර පැය කිහිපයක් ගතවීමටත් මත්තෙන්, ඉරාන ඉස්ලාමීය විප්ලවීය මුරගාම්භීර බලකායේ (IRGC) නාවික හමුදාව විසින් අප්‍රේල් 22 සහ 24 අතර කාලය තුළ හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධියේදී වාණිජ නෞකා දෙකක් සිය භාරයට ගෙන ඇත.

පසුගිය පෙබරවාරි මාසයේ අගභාගයේදී ඇමරිකානු-ඊශ්‍රායල ප්‍රහාරයන්ගෙන් ආරම්භ වූ ඉරාන යුද්ධයේ ගොඩබිම් සටන් මේ වන විට යම්තාක් දුරකට තාවකාලික සටන් විරාමයක් යටතේ පාලනය වී තිබුණද, නාවික සහ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිදුවන ප්‍රහාරයන්හි කිසිදු අඩුවක් දක්නට නොලැබේ. මේ අතරතුර, අප්‍රේල් 26 වනදායින් අවසන් වීමට නියමිතව තිබූ ඊශ්‍රායල-ලෙබනන සටන් විරාමය තවත් සති තුනකින් දීර්ඝ කරන බව ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් නිවේදනය කර ඇත.

2026 වසරේ පෙබරවාරි අග භාගයේ සිට උත්සන්න වී ඇති ඉරාන අර්බුදය හේතුවෙන් හෝමූස් සමුද්‍ර සන්ධිය හරහා සිදුවන සැපයුම් අඩාල වීමත් සමඟ යුරෝපය පුරා ගුවන් ගමන් අවලංගු වීමේ සහ ගුවන් ගාස්තු ඉහළ යාමේ දැඩි අර්බුදයකට මුහුණ දෙමින් සිටියි. ගෝලීය තෙල් ප්‍රවාහනයෙන් 20%ක් පමණ සාමාන්‍යයෙන් හසුරුවන මෙම තීරණාත්මක මුහුදු මාර්ගයේ සිදුව ඇති අර්ධ වශයෙන් අවහිර කිරීම් හේතුවෙන් තෙල් නැව් ගමනාගමනය 70% ත් 80% ත් අතර ප්‍රමාණයකින් පහත වැටී තිබේ.

පෙබරවාරි 28 වනදා ආරම්භ වූ ඇමරිකානු-ඊශ්‍රායල සහ ඉරාන යුද්ධය මේ වන විට එහි අටවන සතියට එළඹ ඇති අතර, අප්‍රේල් 22-23 දිනවලදී කලාපයේ දැඩි උණුසුම්කාරී තත්ත්වයක් දක්නට ලැබුණි. ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් අප්‍රේල් 21-22 දිනවලදී සති දෙකක ඇමරිකානු-ඉරාන සටන් විරාමය දින නියමයක් නොමැතිව දීර්ඝ කිරීමට පියවර ගත්තේය.